Journal of Sharia Sciences

الوقف والابتداء  عند الإمام موفق الدين الكواشي المتوفي سنة (680هـ) في كتابه (التلخيص في تفسير القرآن العظيم) -سورة النساء – دراسة تطبيقية-

Stopping and Starting According to Imam Muwaffaqudeen Al-Kawaashi who died in year (680 AH) in His Book “Al-Talkhees fi Tafseer Al-Qur’aan Al-‘Adheem” – Surat Al-Nisaa –An Applied Study-

د.محمد بن مصطفى بن علي منصور

, ,

Dr. Mohammed Mustafa Ali Mansour

Keywords: الكواشي – الوقف والابتداء- التلخيص - سورة النساء., Al-Kaw?sh? – stopping and starting, S?rat Al-Nis?

10.36046/2323-055-201-007
DownloadPDF
Abstract

تتناول صفحات هذا البحث قضية الوقف عند الإمام موفق الدين الكواشي المتوفى سنة (680هـ) من خلال تفسيره (التلخيص في تفسير القرآن العظيم), وبيان منهجه في مناقشة مواضع الوقف , والاستدلال على هذا المنهج من خلال دراسة تطبيقية لسورة النساء, والتي قمت بدراسة مواطن الوقف التي نص عليها المؤلف وناقشها بالتوجيه والتعليل, وعرض هذه الأقوال على أمهات كتب الوقف والابتداء, ومستشهدا بكتب اللغة والتفسير, مبينا القيمة العلمية للإمام الكواشي ومصنفاته العلمية, وعنايته الفائقة بدقائق العلوم التي تخدم كتاب الله -تعالى- فكان من أهم نتائج البحث بيان منهجية الكواشي في تناول مواطن الوقف, وبيان المعيار الذي يضبط به نوع الوقف وهو المعيار اللغوي, ومراعاة وجوه الإعراب.  

الكلمات المفتاحية: 

                          The pages of this paper discuss the issue of stopping (waqf) by Imam Muwaffaqudeen Al-Kawaashi who died in year (680 AH), through his Tafseer (Al-Talkh?s fi Tafs?r Al-Qur’?n Al-‘Adh?m), and the explanation of his methodology in analyzing the places of stopping, and substantiating this method through an applied study of S?rat Al-Nis? in which I studied the places of stopping mentioned by the author and analyzed with directing and substantiating, and the subjecting  these sayings to the mainstream literature on stopping and starting (al-waqf wa al-ibtidaa), drawing evidences from the books of language and Tafseer, and explicating the scholarly value of Imam Al-Kaw?sh? and his scholarly works, and his care for the core sciences that serve the Book of Almighty Allaah. The most significant findings of the research include the explanation of the methodology of Al-Kaw?sh? in discussing the places of stopping, and the explanation of the benchmark that determines that kind of stopping which is the linguistic benchmark, and considering the ways of linguistic passing.

 

References

- ابن الأنباري, محمد بن القاسم, «إيضاح الوقف والابتداء». تحقيق: محيي الدين عبد الرحمن رمضان (دمشق: مطبوعات مجمع اللغة العربية بدمشق1390هـ - 1971م).

- ابن الجزري شمس الدين محمد بن محمد, «النشر في القراءات العشر ». تحقيق محمد علي الضباع, (القاهرة: المطبعة التجارية الكبرى).

- ابن الجزري, محمد بن محمد, «غاية النهاية في طبقات القراءات». (مكتبة ابن تيمية).

- ابن العماد, عبد الحي بن أحمد, «شذرات الذهب في أخبار من ذهب». حققه محمود الأرناؤوط (ط1, بيروت: دار ابن كثير ,1406ه).

- ابن جزي, محمد بن أحمد «التسهيل لعلوم التنزيل». تحقيق الدكتور: عبد الله الخالدي, (ط1, بيروت: دار الأرقم بن أبي الأرقم, 1416هـ).

- ابن سعد, أبو عبدالله محمد بن سعد البصري, «الطبقات الكبرى» تحقيق: محمد عبد القادر عطا (الطبعة الأولى, دار الكتب العلمية - بيروت1410 هـ - 1990 ).

- ابن شمائل القطيعي, عبد المؤمن بن عبد الحق, « مراصد الاطلاع على أسماء الأمكنة والبقاع». (ط1, بيروت: دار الجيل، 1412 هـ).

- ابن عطية, عبد الحق بن غالب, «المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز». تحقيق عبد السلام عبد الشافي محمد (ط,3 بيروت: دار الكتب العلمية,1422ه).

- ابن قاضي شهبة, تقي الدين, «طبقات الشافعية». تحقيق الحافظ عبد العليم خان (ط1, بيروت: عالم الكتب - 1407 هـ).

- ابن كثير, إسماعيل بن عمر «تفسير القرآن العظيم». تحقيق محمد حسين شمس الدين (ط1,بيروت: دار الكتب العلمية، 1419هـ).

- أبو البقاء العكبري, عبد الله بن الحسين بن عبد الله, «التبيان في إعراب القرآن». تحقيق علي محمد البجاوي (القاهرة: عيسى البابي الحلبي).

- أبو جعفر النحاس, أحمد بن محمد, « إعراب القرآن ». تحقيق : عبد المنعم خليل إبراهيم (ط1, بيروت: دار الكتب العلمية - 1421هـ).

- أبو جعفر النحاس, أحمد بن محمد,« القطع والائتناف». تحقيق الدكتور عبدالرحمن المطرودي, (ط3, المملكة العربية السعودية: دار عالم الكتب, 1413هـ).

- أبو حيان الغرناطي محمد بن يوسف, , «البحر المحيط في التفسير». تحقيق صدقي محمد جميل (بيروت: دار الفكر, 1420هـ(

- أبو عبد الله محمد بن أحمد بن عثمان بن قَايْماز الذهبي شمس الدين الذهبي, « سير أعلام النبلاء». (ط3, بيروت: دار الرسالة,1405هـ).

- أبو علي الفارسي, الحسن بن أحمد بن عبد الغفار الفارسيّ, «الحجة للقراء السبعة». تحقيق بدر الدين قهوجي(ط2, دمشق: دار المأمون للتراث 1443هـ)

- الأتروشي, عز الدين «جهود الكواشي في تفسيره (التلخيص في تفسير القرآن العظيم) » (مجلة جامعة زاخوا).

- الأشموني, أحمد بن عبد الكريم. « منار الهدى في بيان الوقف والابتدا». تحقيق عبد الرحيم الطرهوني (القاهرة :  دار الحديث , 2008م).

- الأنصاري, زكريا بن محمد, «المقصد لتلخيص ما في المرشد من الوقف والابتداء». (دار المصحف,1405هـ).

- الداني أبو عمرو, عثمان بن سعيد, «المكتفى في الوقف والابتدا». تحقيق: محيي الدين عبد الرحمن رمضان, (ط1, دار عمار, 1422هـ ).

- الداني, أبو عمرو, عثمان بن سعيد  «التيسير في القراءات السبع» تحقيق أوتو تريزل  (ط2, بيروت, دار الكتاب العربي-1404هـ) .

- الداودي, محمد بن علي بن أحمد شمس الدين, «طبقات المفسرين». (بيروت: دار الكتب العلمية)

- الذهبي, أبو عبد الله محمد بن أحمد بن عثمان بن قَايْماز الذهبي شمس الدين, «تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام». تحقيق: عمر عبدالسلام التدمري (ط2, بيروت: دار الكتاب العربي, 1413هـ).

- الذهبي, أبو عبد الله محمد بن أحمد بن عثمان بن قَايْماز الذهبي شمس الدين, «معرفة القراء الكبار على الطبقات والأعصار». (ط1, بيروت: دار الكتب العلمية, 1417هـ)

- الزجاج, إبراهيم بن السري بن سهل، أبو إسحاق, «معاني القرآن وإعرابه». تحقيق عبد الجليل عبده شلبي (ط1,بيروت: عالم الكتب,1408هـ).

- الزركشي, محمد بن بهادر, «البرهان في علوم القرآن». تحقيق  محمد أبو الفضل (القاهرة: دار إحياء الكتب العربية,1376هـ).

- الزمخشري, محمود بن عمر, «الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل». (ط:3, بيروت:  دار الكتاب العربي –, 1407هـ).

- السجاوندي, محمد بن طيفور, «علل الوقوف». تحقيق الدكتور محمد بن عبدالله العيدي,(ط2,الرياض, مكتبة الرشد 1427هـ).

- سيبويه, عمرو بن قنبر «الكتاب» تحقيق عبد السلام محمد هارون (ط:3, القاهرة, مكتبة الخانجى, 1408هـ)

- السيوطي, جلال الدين, «بغية الوعاة في طبقات اللغويين والنحاة». تحقيق محمد أبو الفضل إبراهيم (بيروت: المكتبة العصرية).

- السيوطي, جلال الدين, «طبقات الحفاظ».(ط1, بيروت: دار الكتب العلمية,1403هـ).

- الشنقيطي, محمد الأمين, «أضواء البيان في إيضاح القرآن بالقرآن». (بيروت: دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع).

- شهاب الدين أبو العباس أحمد, المعروف بـ (السمين), «الدر المصون في علوم الكتاب المكنون». تحقيق الدكتور أحمد محمد الخراط (دمشق: دار القلم).

- الطاهر بن عاشور, «التحرير والتنوير». (تونس: الدار التونسية للنشر, 1984م).

- الطبري, محمد بن جرير «جامع البيان في تأويل القرآن». تحقيق أحمد محمد شاكر, (ط1, بيروت: الرسالة, 1420هـ).

- عبد الله بن مسلم ابن قتيبة, «تأويل مشكل القرآن» تحقيق إبراهيم شمس الدين (بيروت: دار الكتب العلمية).

- عبدالرحمن بن ناصر السعدي, «تيسير الكريم الرحمن في تفسير الكريم المنان » عبد الرحمن بن معلا اللويحق, الناشر: (ط1, بيروت: مؤسسة الرسالة, 1420هـ).

- عمر رضا كحالة «معجم المؤلفين». (بيروت: مكتبة المثنى ).

- الفخر الرازي, محمد بن عمر, «مفاتيح الغيب». (ط3,بيروت: دار إحياء التراث العربي, 1420هـ).

- محي الدين درويش, «إعراب القرآن وبيانه». (ط4, حمص: دار الإرشاد للشئون الجامعية, 1415هـ)

- المرصفي, عبد الفتاح بن السيد عجمي, هداية القاري إلى تجويد كلام الباري, (ط2,المدينة المنورة ,طيبة)

- المرصفي, عبدالفتاح بن السيد عجمي, « هداية القاري إلى تجويد كلام الباري ». (ط2, المدينة المنورة: مكتبة طيبة).

- مصطفى بن عبد الله كاتب جلبي القسطنطيني المشهور باسم حاجي خليفة أو الحاج خليفة « كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون ».( مكتبة المثنى - بغداد (وصورتها عدة دور لبنانية، بنفس ترقيم صفحاتها، مثل: دار إحياء التراث العربي، ودار العلوم الحديثة، ودار الكتب العلمية)تاريخ النشر: 1941م).

- المهدوي, «التحصيل لفوائد كتاب التفصيل الجامع لعلوم التنزيل».(ط1, قطر: وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية, 1435ه).

- موفق الدين الكواشي, أحمد بن يوسف, « التلخيص في تفسير القرآن العظيم» تحقيق الدكتور: محيي هلال سرحان, (ديوان الوقف السني- العراق- مركز البحوث والدراسات الإسلامية- 1427ه).

- الميموني, عبد الله على «فضل علم الوقف والابتداء وحكم الوقف على رؤوس الآيات )   (ط1:الرياض : دار القاسم للنشر والتوزيع, 1424هـ)

- النسفي, أبو البركات عبد الله بن أحمد بن محمود, «مدارك التنزيل وحقائق التأويل» حققه : يوسف علي بديوي,(ط1,بيروت: دار الكلم, 1419هـ).

- نظام الدين النيسابوري, الحسن بن محمد «غرائب القرآن ورغائب الفرقان» تحقيق الشيخ زكريا عميرات (ط1,دار الكتب العلمية –بيروت-1416هـ).

- اليونيني, قطب الدين أبو الفتح موسى بن محمد, «ذيل مرآة الزمان» (ط2, القاهرة : دار الكتاب الإسلامي,1413هــ).

Al-Zajaaj, Ibrahim bin Al-Sarri bin Sahl, Abu Ishaq, “Ma’aani Al-Qur’aan wa I’raabihi”. Investigation: ‘Abdul Jaleel Abdou Shalabi. (1st ed., Beirut: ‘Aalam Al-Kutub, 1408 AH)

Al-Ashmouni, Ahmad bin ‘Abdil Kareem, “Manaar Al-Huda fi Bayaan Al-Waqf wa Al-Ibtidaa”. Investigation: ‘Abdul Raheem Al-Tarhouni. (Cairo: Daar Al-Hadeeth, 2008).

Al-Mahdawi, “Al-Tahsee; li Fawaaid Kitaab Al-Tafseel Al-Jaami’ li ‘Uluum Al-Tanzeel”. (1st ed., Qatar: Ministry of Awqaf and Islamic Affairs, 1430 AH).

Abu Ja’far Al-Nahaas, Ahmad bin Muhammad, “I’raab Al-Qur’aan”. Investigation: ‘Abdul Mun’im Khaleel Ibrahim. (1st ed., Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah – 1421 AH).

Abu Ja’farr Al-Nahaas, Ahmad bin Muhammad, “Al-Qat’ wa Al-Ihtilaaf”. Investigation: Dr. ‘Abdul Rahmaan Al-Matroudi. (3rd ed., Kingdom of Saudi Arabia: Daar ‘Aalam Al-Kutub, 1413 AH).

Muqaffaqudeen Al-Kawaashi, Ahmad bin Yusuf, “Al-Talkhees fi Tafseer Al-Qur’aan Al-‘Adheem”. Investigation: Dr. Muhyideen Hilal Sarhaan. (Deewaan Al-Waqf Al-Sunni – Al-Iraq – Center for Researches and Islamic Studies, 1427 AH).

Shihaabudeen Abu Al-‘Abbas Ahmad known as (Al-Sameen), “Al-Durr Al-Masoun fi ‘Uloum Al-Kitaab Al-Maknoun”. Investigation: Dr. Ahmad Muhammad Al-Kharraat, (Damascus: Daar Al-Qalam).

Ibn Katheer, Isma’eel bin ‘Umar, “Tafseer Al-Qur’aan Al-‘Adheem”. Investigation: Muhammad Husain Shamsudeen. (1st ed., Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1419 AH).

Ibn Qaadi Shubha, Taqiuddeen, “Tabaqaat Al-Shaafi’iyyah”. Investigation: Al-Haafiz ‘Abdul Haleem Khan. (1st ed., Beirut: ‘Aalam  Al-Kutub – 1407 AH).

Al-Suyouti, Jalaaludeen, “Tabaqaat Al-Huffaadh”. (1st ed., Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1403 AH)

Al-Suyouti, Jalaaludeen, “Bugyat Al-Wu’aat fi Tabaqaat Al-Lugawiyyeen wa Al-Nuhaat”. Investigation: Muhammad Abu Al-Fadl Ibrahim, (Beirut: Al-Maktabah Al-‘Asriyyah).

 Abu ‘Ali Al-Faarisi, Al-Hassan bin Ahmad bin ‘Abdil Gaffaar Al-Faarisi, “Al-Hujjah lil Qurraa Al-Sab’a”. Investigation: Badrudeen Quhuuji. (2nd ed., Damascus: Daar Al-Mahmoun for Heritage, 1443 AH).

Nidhaamudeen Al-Naisaabuuri, Al-Hassan bin Muhammad, “Garaaib Al-Qur’aan wa Ragaaib Al-Furqaan”. Investigation: Shaykh Zakariyyah ‘Umayraat. (1st ed., Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah – Beirut – 1416 AH).

‘Umar Rida Kuhaalah, “Mu’jam Al-Muallifeen”. (Beirut: Maktabah Al-Muthanna).

Al-Ansaari, Zakariyyah bin Muhammad, “Al-Maqsad li Talkhees maa fi Al-Murshid min Al-Waqf wa Al-Ibtidaa”. (Daar Al-Mashaf, 1405 AH).

Al-Taahir bin ‘Aashuur, “Al-Tahreer wa Al-Tanweer”. (Tunisia: Al-Daar Al-Tuneesiyyah for Publication, 1984).

Ibn ‘Atiyyah, ‘Abdul Haq bin Gaalib, “Al-Muharrar Al-Wajeez fi Tafseer Al-Kitaab Al-‘Azeez”. Investigation: ‘Abdul Salam ‘Abdul Shaafi Muhammad. (3rd ed., Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1422 AH).

Ibn Al-‘Imaad, ‘Abdul Hayy bin Ahmad, “Shadaraat Al-Dahab fi Akhbaar man Dahab”. Investigation: Mahmud Al-Arnaout. (1st ed., Beirut: Daar Ibn Katheer, 1406 AH).

Al-Mirsafi, ‘Abdul Fattaah bin Seyyid ‘Ajami, “Hidaayah Al-Qaari Ilaa Tajweed Kalaam Al-Baari”. (2nd ed., Madinah: Maktabah Taibah).

Al-Nasafi, Abu Al-Barakaat ‘Abdullaah bin Ahmad bin Mahmuud, “Madaarik Al-Tanzeel wa Haqaaiq Al-Tahweel”. Investigation: Yusuf bin Badeewi, (1st ed., Beirut: Daar AL-Kalim, 1419 AH).

Abu Al-Baqaa Al-’Ukbari, ‘Abdullaah bin Al-Husain bin ‘Abdillaah, “Al-Tibyaan fi I’raab Al-Qur’aan”. Investigation: ‘Ali Muhammad Al-Bujaawi. (Cairo: Isa Al-Baabi Al-Halabi).

Ibn Shamaail Al-Qatee’I, ‘Abdul Muhmin bin ‘Abdil Haq, “Maraasid Al-Ittilaa’ ‘alaa Asmaa Al-Amkinah wa Al-Biqaa’”. (1st ed., Beirut: Daar Al-Jeeh, 1412 AH).

Al-Daani Abu ‘Amr, ‘Uthman bin Sa’eed, “Al-Muktafa fi Al-Waqf wa Al-Ibtidaa”. Investigation: Muhyiddeen ‘Abdul Rahmaan Ramadan, (1st ed., Daar ‘Amaar, 1422 AH).

Al-Daani, Abu ‘Amr, ‘Uthmaan bin Sa’eed, “Al-Tayseer fi Al-Qiraa’aat Al-Sab’”. Investigation: Auto Trizel, (2nd ed., Beirut: Daar Al-Kitaab Al-‘Arabi, 1404 AH).

Seebawayh, ‘Amr bin Qunbur, “Al-Kitaab”. Investigation: ‘Abdul Salaam Muhammad Haroun. (3rd ed., Cairo: Maktabah Al-Khaanji, 1408 AH).

‘Abdul Rahmaan bin Naasir Al-Si’di, “Tayseer Al-Kareem Al-Rahmaan fi Tafseer Kalaam Al-Manaan”. ‘Abdul Rahmaan bin Ma’laa Al-Luwayhiq, (1st ed., Beirut: Musassah Al-Risaalah, 1420 AH).

‘Abdullaah bin Muslim Ibn Qutaibah, “Tahweel Mushkil Al-Qur’aan”. Investigation: Ibrahim Shamsudeen (Beirut: Daar Al-Kitaab Al-‘Ilmiyyah).

Al-Shinqeeti, Muhammad Al-Ameen, “Adwaa Al-Bayaan fi Eedooh Al-Qur’aan bil Qur’aan”. (Beirut: Daar Al-Fikr for Printing and Publication and Distribution, 1424 AH).

Al-Maymouni, ‘Abdullaah ‘Ali, “Fadl ‘Ilm Al-Waqf wa Al-Ibtidaa wa Hukm Al-Waqf ‘alaa Ruhuus Al-Aayaat”. (1st ed., Riyadh: Daar Al-Qaasim for Publication and Distribution, 1424 AH).

Al-Atroushi, ‘Izzudeen, “The Efforts of Al-Kawaashi in His Tafseer (Al-Talkhees fi Tafseer Al-Qur’aan Al-‘Adheem”. (Journal of University of Zaakhou).

Al-Dahabi, Abu ‘Abdillaah Muhammad bin Ahmad bin ‘Uthman bin Qaymaaz, “Taareekh Al-Islam wa Wafiyyaat Al-Mashaheer Al-A’laam”. Investigation: ‘Umar ‘Abdul Salam Al-Tadmuri. (2nd ed., Beirut: Daar Al-Kitaab Al-‘Arabi, 1413 AH).

Al-Dahabi, Abu ‘Abdillaah Muhammad bin Ahmad bin ‘Uthman bin Qaymaaz, “Siyar A’laam Al-Nubalaa”. (3rd ed., Beirut: Daar Al-Risaalah, 1405 AH).

Al-Dahabi, Abu ‘Abdillaah Muhammad bin Ahmad bin ‘Uthman bin Qaymaaz, “Ma’rifah Al-Qurraa Al-Kibaar ‘alaa Al-Tabaqaat wa Al-A’saar”. (1st ed., Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1417 AH).

Ibn Juzay, Muhammad bin Ahmad, “Al-Tasheel li ‘Uluum Al-Tanzeel”. Investigation: Dr. ‘Abdullaah Al-Khaalidi. (1st ed., Beirut: Daar Al-Arqam bin Abi Al-Arqam, 1416 AH).

Al-Zarkashi, Muhammad bin Bahaadir, “Al-Burhaan fi ‘Uluum Al-Qur’aan”. Investigation: Muhammad Abu Al-Fadl. (Cairo: Daar Ihyaa Al-Kutub Al-‘Arabiyyah, 1376 AH).

Al-Sajaawandi, Muhammad bin Tayfuur, “Ilal Al-Wuquuf”. Investigation: Dr. Muhammad bin ‘Abdullaah Al-‘Eedi, (2nd ed., Riyadh: Maktabah Al-Rushd, 1427 AH).

Al-Tabari, Muhammad bin Jareer, “Jaami’ Al-Bayaan fi Tahweel Al-Qur’aan”. Investigation: Ahmad Muhammad Shaakir, (1st ed., Beirut: Al-Risaalah, 1420 AH).

Ibn Sa’d, Abu ‘Abdillaah Muhamamd bin Sa’ad Al-Basri, “Al-Tabaqaat Al-Kubra”. Investigation: Muhamamd ‘Abdul Qaadir ‘Ataa. (1st ed., Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, Beirut 1410 AH, 1990).

Al-Daawuudi, Muhammad bin ‘Ali bin Ahmad Shamsudeen, “Tabaqaat Al-Mufassireen”. (Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah).

Al-Fakhr Al-Raazi, Muhammad bin ‘Umar, “Mafateeh Al-Gayb”. (3rd ed., Beirut: Daar Ihyaa Al-Turaath Al-‘Arabi, 1420 AH).

Ibn Al-Anbaari, Muhammad bin Al-Qaasim, “Eedooh Al-Waqf wa Al-Ibtidaa”. Investigation: Muhyideen ‘Abdur Rahmaan Ramadan. (Damascus: Publications of Arabic Language Council in Damascus, 1390 AH – 1971).

Ibn Al-Jazari, Muhammad bin Muhammad, “Gaayah Al-Nihaayah fi Tabaqaat Al-Qiraa’aat”. (Maktabah Ibn Taimiyyah).

Ibn Al-Jazari, Shamsudeen Muhammad bin Muhammad, “Al-Nashr fi Al-Qiraa’aat Al-‘Ashr”. Investigation: Muhammad ‘Ali Al-Dabaa’, (Cairo: Al-Matba’a Al-Tijaariyyah Al-Kubra).

Al-Zamakshari, Mahmud bin ‘Umar, “Al-Kashaaf ‘an Haqaaiq Gawaamid Al-Tanzeel”. (3rd ed., Beirut: Daar Al-Kitaab Al-‘Arabi, 1407 AH).

Abu Hayyaan Al-Garnaati, Muhammad bin Yusuf, “Al-Bahr Al-Muheet fi Al-Tafseer”. Investigation: Sidqi Muhammad Jameel (Beirut: Daar Al-Fikr, 1420 AH).

Muhyiddeen Darweish, “I’raan Al-Qur’aan wa Bayaanihi”. (4th ed., Homs: Daar Al-Irshaad for University Affairs, 1415 AH).

Al-Marsafi, ‘Abdul Fataah bin Al-Seyyid ‘Ajami, Hidaayah Al-Qaari Ilaa Kalaam Al-Baari, (2nd ed., Madinah: Taibah).

Mustafa bin ‘Abdillaah Kaatib Jalabi Al-Qastanteeni Al-Mashoor bi Ism Haaji Khaleefah wa Al-Haaj Khaleefah, “Kashf Al-Zuhuun ‘an Asaamaa Al-Kutub wa Al-Funuun”. (Maktabah Al-Muthanna – Bagdad) (photocopied several Lebanion presses with numbering, like: Daar Ihyaa Al-Turaath Al-‘Arabi, and Daar Al-‘Uluum Al-Hadeetha, and Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1941).

Al-Youneeni, Qutubudeen Abu Al-Fath Musa bin Muhammad, “Dhayl Mirhaat Al-Zamaan”. (2nd ed., Cairo: Daar Al-Kitaab Al-Islaami, 1431 AH).