Journal of Sharia Sciences

لقاح كورونا دراسة فقهية طبية

Corona Vaccine

A Medical Jurisprudential Study

د. عدنان عـوض الـرشيدي 

, ,

Dr. Adnan Awad Alrashidy   

Keywords: النوازل، اللقاح، اللقاحات، الفيروس، كورونا., Novelties, vaccine, virus, coronavirus, vaccines

رابط DOI: 10.36046/2323-055-201-020
DownloadPDF
Abstract

من النوازل التي حلت بالعالم في هذا الوقت جائحة فيروس كورونا المسمى بـ"كوفيد19"، والذي تطلب لمواجهته اتحاذ عدد من الإجراءات الاحترازية، كما سعت بعض الدول للوقاية منه من خلال إلزام الأفراد باللقاحات، وهذه اللقاحات لها أحكام خاصة سواء فيما يتصل بالعبادات أو المعاملات، فلأهمية الموضوع وتعلقه بالقضايا الفقهية المعاصرة، وهي اللقاحات واللقاحات الطبية، التي تمس حياة الناس وصحتهم؛ كان هذا البحث حول اللقاحات بصفة عامة ولقاح كورونا بصفة خاصة، مع بيان ما يترتب عليه من آثار عديدة في العبادات والمعاملات المختلفة، والتي ينبغي تجليتها وإيضاحها.


Among the novelties that befell the world at this time is the Corona Virus Pandemic called “Covid-19”, which requires a number of precautionary measures to be contained, and some countries have sought to prevent the risk of infection by obliging individuals to get vaccines, and these vaccines have peculiar rulings, whether the ones related to acts of worship or transactions. Hence, due to the importance of the topic and its relevance to contemporary jurisprudential issues, namely, vaccines and medical vaccines, which affect the lives and health of people, this research is about vaccines in general and the Corona vaccine in particular has many effects on various acts of

worship and transactions, which need to be clarified and explained.


References

- ابن أبي الخير، يحيى بن سالم العمراني الشافعي، (1421هـ- 2000م)، البيان في مذهب الإمام الشافعي، ت/قاسم النوري، ط/دار المنهاج–جدة، ط:1.

- ابن الجوزي، عبدالرحمن بن علي، (1415ه)، التحقيق في أحاديث الخلاف، تحقيق: مسعد عبدالحميد السعدني، دار الكتب العلمية–بيروت، ط:1.

- ابن المنذر، محمد بن إبراهيم، (1425هـ/2004م)، الإجماع، تحقيق: فؤاد عبدالمنعم أحمد، دار المسلم للنشر والتوزيع، ط:1.

- ابن الهمام، محمد بن عبدالواحد السيواسي، فتح القدير، دار الفكر.

- ابن حجر، أحمد بن علي، (1379هـ)، فتح الباري، دار المعرفة-بيروت.

- ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، (1408هـ-1988م)، ديوان المبتدأ والخبر، تحقيق: خليل شحادة، دار الفكر، بيروت، ط:2.

- ابن عابدين، محمد أمين بن عمر (1412هـ-1992م)، رد المحتار، دار الفكر-بيروت، ط:2.

- ابن عبدالبر، يوسف بن عبدالله بن عاصم النمري، (1405هـ-1985م)، الكافي في فقه أهل المدينة، ت/محمد أحيد ولد ماديك الموريتاني، ط/مكتبة الرياض الحديثة، الرياض، المملكة العربية السعودية، ط:2.

- ابن قدامة، عبدالرحمن بن محمد، الشرح الكبير على متن المقنع، دار الكتاب العربي للنشر والتوزيع.

- ابن قدامة، عبد الله بن أحمد، المغني. مكتبة القاهرة الطبعة: بدون طبعة.

- ابن كثير، إسماعيل بن عمر، (1420هـ-1999م)، تفسير القرآن العظيم، تحقيق: سامي محمد سلامة، دار طيبة، ط:2.

- ابن ماجه، محمد بن يزيد القزويني، (1430هـ-2009م)، سنن ابن ماجه، ت/شعيب الأرنؤوط-عادل مرشد-محمَّد كامل قره بللي-عبداللّطيف حرز الله، ط/دار الرسالة العالمية، ط:1.

- ابن مازه البخاري، محمود بن أحمد بن عبدالعزيز، المحيط البرهاني في الفقه النعماني، تحقيق: عبدالكريم سامي الجندي، دار الكتب العلمية، بيروت–لبنان.

- ابن مفلح، إبراهيم بن محمد بن عبدالله (1418هـ-1997م)، المبدع في شرح المقنع، ط/دار الكتب العلمية، بيروت–لبنان، ط. الأولى.

- ابن نجيم المصري، زين الدين بن إبراهيم (1419هـ-1999م)، الأشباه والنظائر، دار الكتب العلمية، بيروت–لبنان، ط:1.

- أبو المحاسن، عبدالواحد بن إسماعيل، (2009م)، بحر المذهب، ت/طارق فتحي السيد، ط/دار الكتب العلمية، ط:1.

- الأمم المتحدة، برنامج الأمم المتحدة للبيئة الدورة الثالثة.

- البابرتي، محمد بن محمد بن محمود (د.ت)، العناية شرح الهداية، دار الفكر.

- البخاري، محمد بن إسماعيل أبو عبدالله (1422هـ)، الجامع المسند الصحيح=صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، دار طوق النجاة، ط:1.

- البوصيري، أحمد بن أبي بكر بن إسماعيل بن قايماز (1403هـ)، مصباح الزجاجة في زوائد ابن ماجه، تحقيق: محمد المنتقى الكشناوي، دار العربية–بيروت، ط:2.

- التبريزي، محمد بن عبدالله الخطيب، (1985)، مشكاة المصابيح، تحقيق: الشيخ الألباني، المكتب الإسلامي–بيروت، ط:3.

- التركماني، علي بن عثمان بن إبراهيم، الجوهر النقي على سنن البيهقي، دار الفكر.

- الجصاص، أحمد بن علي (1431هـ-2010م)، شرح مختصر الطحاوي، ت/د. عصمت الله عنايت الله محمد-أ. د. سائد بكداش-د محمد عبيد الله خان-د زينب محمد حسن فلاتة، ط/دار البشائر الإسلامية، ط:1.

- الجويني، عبدالملك بن عبدالله بن يوسف (1428هـ-2007م)، نهاية المطلب في دراية المذهب، تحقيق وفهرسة: أ.د/عبدالعظيم محمود الدّيب، ط/دار المنهاج، ط:1.

- الحسني، محمد بن إسماعيل (1986م)، إجابة السائل شرح بغية الآمل، تحقيق: حسين بن أحمد السياغي، مؤسسة الرسالة–بيروت، ط:1.

- الدارقطني، علي بن عمر بن أحمد (1424هـ-2004م)، سنن الدارقطني، ت: شعيب الأرنؤوط-حسن عبدالمنعم شلبي-عبداللطيف حرز الله-أحمد برهوم، ط/مؤسسة الرسالة، بيروت–لبنان، ط:1.

- دائرة التمريض والرعاية الصحية الأولية والصحة العامة، (2012م)، الدليل التدريبي للتمريض الرعاية الصحية الأولية والصحة العامة، السلطة الوطنية الفلسطينية، وزارة الصحة.

- الدبو، إبراهيم فاضل، (1410هـ)، حكم إجراء العقود بوسائل الاتصال الحديثة، منشور بمجلة مجمع الفقه الإسلامي، العدد السادس–الجزء الثاني.

- الزحيلي، محمد مصطفى، القواعد الفقهية وتطبيقاتها في المذاهب الأربعة، دار الفكر-دمشق

- الزركشي، محمد بن بهادر، (1405هـ-1985م)، المنثور في القواعد الفقهية، وزارة الأوقاف الكويتية، ط:2.

- السبكي، عبدالوهاب، الأشباه والنظائر، دار الكتب العلمية.

- السرخسي، محمد بن أحمد بن أبي سهل (1414هـ-1993م)، المبسوط، دار المعرفة–بيروت.

- السمرقندي، محمد بن أحمد بن أبي أحمد (1414هـ-1994م)، تحفة الفقهاء، ط/دار الكتب العلمية، بيروت–لبنان، ط:2.

- السيوطي، عبدالرحمن بن أبي بكر، الأشباه والنظائر، دار الكتب العلمية.

- الشاطبي، إبراهيم بن موسى بن محمد (1417هـ/1997م)، الموافقات، تحقيق: مشهور آل سلمان، دار ابن عفان، ط:1.

- الشوكاني، محمد بن علي (1414 هـ)، فتح القدير، دار ابن كثير، دار الكلم الطيب-دمشق، بيروت، ط:1.

- العدوي، علي بن أحمد بن مكرم (1414هـ-1994م)، حاشية العدوي على شرح كفاية الطالب الرباني، تحقيق: يوسف الشيخ محمد البقاعي، دار الفكر–بيروت.

- العدوي، محمد علي البار، (1981م)، بين الطّب وحديث المصطفى ?، ط: الرابعة، الدار السعودية للنشر.

- العز بن عبدالسلام، عبدالعزيز بن عبدالسلام، (1414هـ-1991م)، قواعد الأحكام في مصالح الأنام، مكتبة الكليات الأزهرية، القاهرة.

- عمر، أحمد مختار (المتوفى: 1424هـ)، (1429هـ-2008م)، معجم اللغة العربية المعاصرة، عالم الكتب، ط:1.

- الغيتابي، محمود بن أحمد بن موسى (1420هـ-2000م)، البناية شرح الهداية، ط/دار الكتب العلمية-بيروت، لبنان، ط. الأولى.

- قدري، محمد، (1308هـ-1891م)، مرشد الحيران إلى معرفة أحوال الإنسان، المطبعة الكبرى الأميرية ببولاق. ط/الثانية.

- القرافي، أحمد بن إدريس بن عبدالرحمن (1994م)، الذخيرة، تحقيق: محمد حجي، دار الغرب الإسلامي- بيروت، ط:1.

- القفال، محمد بن أحمد (1980م)، حلية العلماء في معرفة مذاهب الفقهاء، تحقق: د. ياسين أحمد إبراهيم درادكة، مؤسسة الرسالة/دار الأرقم-بيروت/عمان، ط:1.

- الكاساني، أبو بكر بن مسعود بن أحمد (1406هـ-1986م)، بدائع الصنائع في ترتيب الشرائع، ط/دار الكتب العلمية، ط. الثانية.

- الكردي، منال محمد، (2003م)، جلال إبراهيم العبد، مقدمة في نظم المعلومات الإدارية الأساسية والتطبيقات، دار الجامعة الجديدة، الإسكندارية.

- اللبدي، عبدالعزيز، (2005م)، القاموس الطبي العربي، دار البشير لثقافة والعلوم، ط:1.

- مالك، ابن أنس بن مالك (1415هـ-1994م)، المدونة، دار الكتب العلمية، ط:1.

- الماوردي، علي بن محمد (1419 هـ -1999م)، الحاوي الكبير، ت/الشيخ علي محمد معوض-الشيخ عادل أحمد عبدالموجود، ط/دار الكتب العلمية، بيروت–لبنان، ط. الأولى.

- مجمع اللغة العربية بالقاهرة إبراهيم مصطفى/أحمد الزيات/حامد عبدالقادر/محمد النجار)، المعجم الوسيط، دار الدعوة.

- مسلم، ابن الحجاج القشيري، صحيح مسلم، ت/محمد فؤاد عبدالباقي، ط/دار إحياء التراث العربي–بيروت.

- المغربي، حسن أحمد. وآخران، (1990م)، علوم الحياة، ط: الأولى، ليبيا.

- المغربي، محمد بن عبدالرحمن الطرابلسي (1412هـ-1992م)، مواهب الجليل في شرح مختصر خليل. ط/دار الفكر، ط:3.

- النووي، يحيى بن شرف، (د.ت)، المجموع شرح المهذب، ط/دار الفكر.

- النيسابوري، محمد بن عبدالله (1411هـ- 1990م)، المستدرك على الصحيحين، تحقيق: مصطفى عبدالقادر عطا، دار الكتب العلمية–بيروت، ط:1.

وزارة الصحة العراقية، الدليل العقلي لرصد الآثار الجانبية بعد اللقاح (IRAQ USAID , tt )

وزارة الصحة والسكان القطاع الوقائي، دليل ترصد الآثار الجانبية للتطعيمات، ط:3(Guidelines Fir) erse Events Fallowing limi in aintissarlan Surveillance Systein.

H. Ummu Salamah, SH, Hajjam, Imunisasi, Dampak dan Konspirasi, Solusi Sehat Ala Rasulullah SAW (Tangerang: Nabawiyah Press, 2008)15-18

المراجع الطبية والأجنبية:

World Health Organization https://www.who.int/news-room/q-a-detail/vaccines-and-immunization-what-is-vaccination.

Centre of Disease Control and prevention      https://www.cdc.gov/vaccines/vac-gen/imz-basics.htm.

Fine PEM, Mulholland K. Community immunity. In: Plotkin SA, Orenstein WA, Offit PA eds. Vaccines. 5th ed. Chapter 71. Philadelphia, PA: Elsevier Inc., 2008:1573–92.

 John TJ, Samuel R. Herd immunity and herd effect: new insights and definitions. Eur J Epidemiol 2000; 16:601–6.

Biology dictionary                 https://biologydictionary.net/active-immunity/.

Medical News Today http://www.medicalnewstoday.com/articles/320101.

Stephens DS. Vaccines for the unvaccinated: protecting the herd. J Inf Dis 2008; 197:643–45.

Heymann D, Aylward B. Mass vaccination in public health. In: Heymann D, ed. Control of communicable diseases manual. 19th ed. Washington, DC: American Public Health Association, 2008.

https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/natural+immunity.

U.S. Department of Health and Human Services https://www.hhs.gov/immunization/basics/types/index.html.

University of Oxford, Vaccine Knowledge Project   http://vk.ovg.ox.ac.uk/vk/types-of-vaccine.

Centre of Disease Control and prevention      https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/vaccines/different-vaccines.html.

The inhibitory receptor TIM-3 limits activation of the cGAS-STING pathway in intra-tumoral dendritic cells by suppressing extracellular DNA uptake , Alvaro de Mingo Pulido, Kay Hanggi, Daiana P. Celias, Brian Ruffell. Immunity Journal, volume 54, issue 6 P1154-1167 E7, June 08, 2021.

 Board Review in Preventive Medicine and Public Health,2017, chapter 7, pages 349-412

Wolff, J. A. et al. Direct gene transfer into mouse muscle in vivo. Science 247, 1465–1468 (1990). This study demonstrates protein production from RNA administered in vivo.

Jirikowski, G. F., Sanna, P. P., Maciejewski-Lenoir, D. & Bloom, F. E. Reversal of diabetes insipidus in Brattleboro rats: intrahypothalamic injection of vasopressin mRNA. Science 255, 996–998 (1992).

Suschak, J. J., Williams, J. A. & Schmaljohn, C. S. Advancements in DNA vaccine vectors, non-mechanical delivery methods, and molecular adjuvants to increase immunogenicity. Hum. Vaccin. Immunother. 13, 2837–2848 (2017).

U.S. Food & Drug Administration          https://www.fda.gov/vaccines-blood-biologics/safety-availability-biologics/common-ingredients-us-licensed-vaccines.

University Of Oxford              https://vk.ovg.ox.ac.uk/vk/vaccine-ingredients

Public Health Services in Canada         https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection/awareness-resources/components-covid-19-vaccines.html

Centers for Disease Control and Prevention https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/vaccines/different-vaccines/Pfizer-BioNTech.html              https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/vaccines/different-vaccines/Moderna.html          https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/vaccines/different-vaccines/janssen.html

https://www.cambridge-news.co.uk/news/uk-world-news/covid-19-what-ingredients-oxfordastrazeneca-19538759

Institute for Vaccine safety, John Hopkins, Bloomberg school of public health https://www.vaccinesafety.edu/components-COVID-19.htm

World Health Organization. https://www.who.int/news-room/q-a-detail/coronavirus-disease-(covid-19)-vaccines-safety

World Health Organization. Immunization coverage. World Health Organization http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs378/en (2017)

Younger, D. S., Younger, A. P. & Guttmacher, S. Childhood vaccination: implications for global and domestic public health. Neurol. Clin. 34, 1035–1047 (2016)

Plotkin, S. A. Vaccines: the fourth century. Clin. Vaccine Immunol. 16, 1709–1719 (2009).

Word Health Organization  https://www.who.int/biologicals/vaccines/smallpox/en

World Health Organization               https://www.who.int/news-room/feature-stories/detail/side-effects-of-covid-19-vaccines

Centers for Disease Control and Prevention https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/vaccines/different-vaccines

Centers for Disease Control and Prevention   https://www.cdc.gov/vaccines/covid-19/clinical-considerations/myocarditis.html

World Health Organization               https://www.who.int/news-room/q-a-detail/herd-immunity-lockdowns-and-covid-19

John Hopkins University of Medicine, Coronavirus Resource Centre https://coronavirus.jhu.edu/data/mortality

The institute for Health Metrics and Evaluation (IHME) http://www.healthdata.org/covid/covid-19-vaccine-efficacy-summary

Bibliography

Ibn Abi Al-Khayr, Yayha bin Saalim Al-‘Imraani Al-Shaafi’I, Al-Bayaan fi Madhab Al-Imam Al-Shaafi, Investigation: Qaasim Al-Nouri, (Daar Al-Minhaaj, Jeddah, 1st ed).

Ibn Al-Jawzi, ‘Abdur Rahmaan bin ‘Ali, (1415), Al-Tahqeeq fi Ahaadeeth Al-Khilaaf, Investigation: Mis’ad ‘Abdul Hameed Al-Sa’dani, Daar Al-Kitaab Al-‘Ilmiyyah – Beirut, 1st ed.

Ibn Al-Mundhir, Muhammad bin Ibrahim, (1425 AH / 2004), Al-Ijmaa, Investigation: Fuad Abdul Mun’im Ahmad, Investigtaion: Daar Al-Muslim for Publication and Distribution, 1st ed.

Ibn Al-Humaam, Muhammad bin ‘Abdul Waahid Al-Seewaasi, Fath Al-Qadeer, Daar Al-Fikr.

Ibn Hajar, Ahmad bin ‘Ali, (1379 AH), Fath Al-Baari, Daar Al-Ma’rifah – Beirut.

Ibn Khaldoun, ‘Abdur Rahmaan bin Muhammad (1408 – 1988), Deewaan Al-Mubtada wa Al-Khobar, Investigation: Khaleel Shahaada, Daar Al-Fikr, Beirut, 2nd ed.

Ibn ‘Aabideen, Muhammad Ameen bin ‘Umar (1412 AH – 1992), Radd Al-Muhtaar, Daar Al-Fikr – Beirut, 2nd ed.

Ibn ‘Abdil Barr, Yusuf bin ‘Abdillaah bin ‘Aasim Al-Namri, (1405 AH – 1985), Al-Kaafi fi Fiqh Ahl Al-Madeenah, Investigation: Muhammad Uhayd Walad Maadeek Al-Maureetaani, (Maktabah Riyadh Al-Hadeetha, Riyadh: Kingdom of Saudi Arabia, 2nd ed.

Ibn Qudaamah, ‘Abdur Rahmaan bin Muhammad, Al-Sharh Al-Kabeer ‘alaa Matn Al-Muqni’, Daar Al-Kitaab Al-‘Arabi for Publication and Distribution.

Ibn Qudaamah, ‘Abdullaah bin Ahmad, Al-Mugni, Maktabah Al-Qaahirah.

Ibn Katheer, Isma’eel bin ‘Umar (1420 AH – 1999), Tafseer Al-Qur’aan Al-‘Adheem, Investigation: Saami Muhammad Salaamah, Daar Taibah, 2nd ed.

Ibn Maajah, Muhammad bin Yazeed Al-Qazweini (1430 AH – 2009), Sunan Ibn Maajah, Investigation: Shu’aib Al-Arnaout – Aadil Murshid- Muhammad Kaamil Qurra Baalali – ‘Abdul Lateef Hirzullaah, Daar Al-Risaalah Al-‘Aalamiyyah, 1st ed.

Ibn Maazah, Al-Bukhaari, Mahmuud bin Ahmad bin ‘Abdil Azeez, Al-Muheet Al-Burhaani fi Al-Fiqh Al-Nu’maani, Investigation: ‘Abdul Kareem Saami Al-Jundi, Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, Beirut – Lebanon.

Ibn Muflih, Ibrahim bin Muhammad bin ‘Abdillaah (1418 AH – 1997), Al-Mubdi’ fi Sharh Al-Muqni;, Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, Beirut  - Lebanon, 1st ed.

Ibn Nujaim Al-Misri, Zaynuddeen bin Ibrahim (1419 AH – 1999), Al-Ashbaah wa Al-Nazaair, Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, Beirut – Lebanon, 1st ed.

Abu Al-Mahaasin, Abdul Waahid bin Isma’eel, (2009), Bahr Al-Madhab, Investigation: Taariq Fathi Al-Seyyid, Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1st ed.

The United Nations, The United Nation’s Program on Enviroment, 3rd Session.

Al-Baabarti, Muhammad bin Muhammad bin Mahmuud, (N.D), Al-‘Inaayah Sharh Al-Hidaayah, Daar Al-Fikr.

Al-Bukhaari, Muhammad bin Isma’eel Abu ‘Abdullaah (1422 AH), Al-Jaami’ Al-Musnad Al-Saheeh = Saheeh Al-Bukhaari, Investigation: Muhammad Zuhayr bin Naasir Al-Naasir, Daar Tawq Al-Najaah, 1st ed.

Al-Busayri, Ahmad bin Abi Bakr bin Isma’eel bin Qaymaaz (1403 AH), Misbaah Al-Zujaajah fi Zawaaid Ibn Maajah, Investigation: Muhammad Al-Muntaqa Al-Kashnaawi, Daar Al-‘Arabiyyah – beirut, 2nd ed.

Al-Tibreezi, Muhammad bin ‘Abdillaah Al-Khateeb (1985), Mishkaat Al-Masaabeeh, Investigation: Shaykh Al-Albaani, Al-Maktab Al-Islaami – Beirut, 3rd ed.

Al-Turkumaani, , ‘Ali bin ‘Uthmaan bin Ibrahim, Al-Jawhar Al-Naqiyy ’alaa Sunan Al-Baihaqhi, Daar Al-Fikr.

Al-Jassaas, Ahmad bin ‘Ali (1431 AH – 2010), Sharh Mukhtasar Al-Tahaawi, Investigation: Dr. ‘Ismatullaah’Inaayatullaah Muhammad, Prof. ‘Abdul ‘Adheem Mahmuud Al-Deeb, Daar Al-Minhaaj, 1st ed.

Al-Hassani, Muhammad bin Isma’eel (1986), Ijaabah Al-Saail Sharh Bugyah Al-Aamaal, Investigation: Husayn bin Ahmad Al-Siyaagi, Muassasah Al-Risaalah – Beirut, 1st ed.

Al-Daaraqutni, ‘Ali bin ‘Umar bin Ahmad (1424 AH – 2004), Sunan Al-Daaraqutni, Investigation: Shu’aib Al-Arnaout – Hassan Abdul Mun’im Shalabi – ‘Abdul Lateef Hirzullaah – Ahmad Barhoum, Muassasah Al-Risaalah, Beirut – Lebanon, 1st ed.

Department of Nursing, Primary Health Care and Public Health, (2012), Training Manual for Primary Health Care and Public Health Nursing, Palestinian National Authority, Ministry of Health.

Al-Debou, Ibrahim Faadil (1410 AH), Hukm Ijraa Al-‘Uquud bi Wasaail Al-Ittisaal Al-Hadeetha, Publication of Academy of Islamic Fiqh, 6th issue – Part 2.

Al-Zuhayli, Muhammad Mustafa, Al-Qawaa’id Al-Fiqhiyyah wa Tatbeeqaatiha fi Al-Madhab Al-Arba’a, Daar Al-Fikr – Damascus.

Al-Zarkashi, Muhammad bin Bahaadir (1405 AH – 1985), Al-Manthuur fi Al-Qawaa’id Al-Fiqhiyyah, Kuwaiti Ministry of Awqaf, 2nd ed.

Al-Subki, Abdul Wahab, Al-Ashbaah wa Al-Nazaair, Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah.

Al-Saraksi, Muhammad bin Ahmad bin Abi Sahl (1414 AH – 1993), Al-Mabsout, Daar Al-Ma’rifah  - Beirut.

Al-Samarqandi, Muhammad bin Ahmad bin Abi Ahmad (1414 AH – 1994), Tuhfah Al-Fuqahaa, Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, Beirut – Lebanon, 2nd ed.

Al-Suyouti, ‘Abdur Rahmaan bin Abi Bakr, Al-Ashbaah wa Al-Nazaair, Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah.

Al-Shaatibi, Ibrahim bin Musa bin Muhammad (1417 AH – 1997), Al-Muwaafaqaat , Investigation: Mashour Aal Salmaan, Daar Ibn ‘Affaan, 1st ed.

Al-Shawkaani, Muhammad bin ‘Ali (1414 AH), Fath Al-Qadeer, Daar Ibn Katheer, Daar Al-Kalim Al-Tayyib – Damascus, Beirut, 1st ed.

Al-‘Adawi, ‘Ali bin Ahmad bin Makram (1414 AH – 1994), Haashiyah Al-‘Adawi ‘alaa Sharh Kifaayah Al-Taalib Al-Rabbaani, Investigation: Yusuf Al-Shaykh Muhammad Al-Biqaa’I, Daar Al-Fikr – Beirut.

Al-‘Adawi, Muhammad ‘Ali Al-Baar (1981), Between Modern Medicine and the Prophet’s Hadith –peace and blessing upon him-, 4th ed., Al-Daar Al-Su’uudiyyah for Publication.

Al-‘Izz bin ‘Abdus Salaam, ‘Abdul ‘Azeez bin ‘Abdul Salaam (1414 AH – 1991), Qawaa’id Al-Ahkaam fee Masaalih Al-Anaam, Makyabah Al-Kulliyyaat Al-Azhariyyah, Cairo.

‘Umar, Ahmad Mukhtaar (d. 1424 AH), (1429 – 2008), Mu’jam Al-Lugha Al-‘Arabiyyah Al-Mu’aasirah, ‘Aalam Al-Kutub, 1st ed.

Al-Geetaani, Mahmoud bin Ahmad bin Musa (1420 AH – 2000), Al-Binaayah Sharh Al-Hidaayah,  Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah – Beirut, 1st ed.

Quduri, Muhammad, (1308 AH – 1891), Murshid Al-Heeraan Ilaa Ma’rifat Ahwaal Al-Insaan, Al-Matba’a Al-Kubra Al-Ameeriyyah in Bulaq, 2nd ed.

Al-Qaraafi, Ahmad bin Idrees bin ‘Abdir Rahmaan (1994), Al-Dakheerah, Investigation: Muhammad Hajji, Daar Al-Garb Al-Islaami – Beirut, 1st ed.

Al-Qaffaal, Muhammad bin Ahmad (1980), Hilyah Al-‘Ulamaafi Ma’rifat Madaahib Al-Fuqahaa, Investigation: Dr Yaaseen Ahmad Ibrahim Draadakah, Muassasah Al-Risaalah, Daar Al-Arqam – Beirut / Ammaan =, 1st ed.

Al-Kaasaani, Abu Bakr bin Mas’oud bin Ahmad (1406 AH / 1986), Badaai’ Al-Sanaai’ fi Taryeeb Al-Sharaai’, Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 2nd ed.

Al-Kurdi, Manaal Muhammad, (2003), Jalaal Ibrahim Al-‘Abd, Introduction To Basic Management Information Systems And Applications, Daar Al-Jaami’ah Al-Jadeedah, Alexandria.

Al-Labadi, ‘Abdul ‘Azeez (2005), Al-Qaamuus Al-Tibbi Al-‘Arabi, Daar Al-Basheer li Thaqaafah Al-‘Uluum, 1st ed.

Maalik, Ibn Anas bin Maalik (1415 AH – 1994), Al-Mudawwanah, Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1st ed.

Al-Maawardi, ‘Ali bin Muhammad (1419 AH – 1999), Al-Haawi Al-Kabeer, Investigation: Shaykh ‘Ali Muhammad Mu’awwad – Shaykh ‘Aadil Ahmad ‘Abdul Wawjoud, Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, Beirut – Lebanon, 1st ed.

Academy of Arabic Language in Cairo, Investigation: Ibrahim Mustafa/ Ahmad Al-Ziyyaat/ Haamid Abdul Qaadir/ Muhammad Al-Najaar), Al-Mu’jam Al-Waseet, Daar Al-Da’wah.

Muslim, Ibn Al-Hajjaaj Al-Qushayri, Saheeh Muslim, Investigation: Muhammad Fuad Abdul Baaqi, Daar Ihyaa Al-Turaath Al-‘Arabi – Beirut.

Al-Magribi, Hassan Ahmad, et al., (1990), ‘Uluum Al-Hayaat, 1st ed., Libya.

Al-Magribi, Muhammad bin ‘Abdir Rahmaan Al-Taraabulsi (1412 AH – 1992), Mawaahib Al-Jaleel fi Sharh Mukhtasar Khaleel, Daar Al-Fikr, 3rd ed.

Al-Nawawi, Yahya bin Sharaf (N.D), Al-Majmuu’ Sharh Al-Muhaddab, Daar Al-Fikr.

Al-Naisaabuuri, Muhammad bin ‘Abdillaah (1411 AH – 1990), Al-Mustadrak ‘alaa Al-Saheehayn, Investigation: Mustafa ‘Abdul Qaadir ‘Ataa, Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, Beirut, 1st ed.

Iraqi Ministry of Health, Mental guide to monitoring side effects after vaccination (IRAQ USAID, tt).

Ministry of Health and Population, Preventive Sector, Vaccination Side Effects Surveillance Guide, 3rd Edition: (Guidelines Fir) erse Events Fallowing limi in aintissarlan Surveillance Systein.