Journal of Sharia Sciences

القراءات الشاذة المنسوبة للإمام أبي عمرو البصري النحوي في كتاب المحتسب لابن جني - جمعا ودراسة نحوية

The Odd Readings Attributed to Imam Abu ‘Amr Al-Basri Al-Nahawi in the Book of Al-Muhtasib by Ibn Jinni- Collection and Study

د. خضر, بن محمد تقي الله بن مايابى

, ,

Dr. Khidr, bin Muhammad Taqiuddeen bin Maayaabi

Keywords: أبو عمرو ابن جني. المحتسب. النحوي., Abu Amr Ibn Jinni, Al-Mohtasib, grammatical.

رابط:DOI 10.36046/2323-055-200-004
DownloadPDF
Abstract

عنوان البحث: (القراءات الشاذة المنسوبة للإمام أبي عمرو البصري النحوي في كتاب المحتسب لابن جني) جمعا ودراسة نحوية

الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين،           وبعد.

من خلال بحثي واطلاعي في كتاب المحتسب في تبيين وجوه شواذ القراءات والإيضاح عنها لابن جني، رأيته ينسب قراءات شاذة للإمام أبي عمرو البصري النحوي، فألفيتها ست عشرة قراءة تنوعت فيها اختيارات هذا الامام ما بين اللغوية والنحوية والصرفية، ومنها قراءات تفرد بها ولم تُسمع عند غيره، وقد وقف العلماء من توجيهات ابن جني مواقف شتى ،فمنها ما ارتضوه وزادوه شرحا وتوضيحا، ومنها ما اعترضوا عليه، فعزمت على جمعها من مظانّها في كتب شواذ القراءات، مع حصر أقوال العلماء ودراستها واستقصاء ما قيل في توجيهها ومناقشة الأقوال والترجيح بينها.

الدراسات السابقة: لم أقف على دراسة سابقة سواء كانت بحثا أو رسالة علمية تتفرد بذكر القراءات الشاذة التي نسبها ابن جني لأبي عمرو البصري في كتاب المحتسب، وتوجيهها نحويًا ولغويًا.

حدود البحث: يقتصـر البحـث على القراءات الشاذة التي نسبها ابن جني لأبي عمرو في كتابه المحتسب في تبيين وجوه شواذ القراءات والإيضاح عنها وتوجيهها لغويا ونحويا وصرفيا.


Through my research and reading in Al-Muhtasib fi Tabyeen Wujuuh Shawaadh Al-Qiraa’aat wa Al-Eedooh ‘Anha by Ibn Jinni, I discovered he attributed some odd readings to Imam Abu Amr al-Basri Al-Nahawi, and I found them to be sixteen readings that manifest the variety of the choices of this Imam between linguistic, grammatical and etymological, some of which are unique readings that  have not been heard from others, and the scholars have differed on their position regarding the analysis of Ibn Jinni, as they were satisfied with some and they added to it with explanation and clarification, and they objected to some, so I decided to collect these readings from their areas of existence in the books of odd readings, and to track the statements of the scholars and study them and investigate what was said regarding their interpretation and the discussion of opinions and weighting between them.

Literature review: I did not come across any previous study on the topic, whether in form of published paper, or academic thesis that separately mentioned the odd readings that were attributed by Ibn Jinni to Abu ‘Amr Al-Basri in Al-Muhtasib, and its grammatical and linguistic analysis.

Research limitations: The research is limited to the odd readings attributed by Ibn Jinni to Abu ‘Amr in his book Al-Muhtasib fi Taabyeen Shawaadh Al-Qiraa’aat wa Eedooj ‘Anha and its linguistic and grammatical and etymological analysis.


References

إبراهيم بن السري الزجاج، "معاني القرآن وإعرابه"، المحقق: عبد الجليل عبده شلبي، (ط1، بيروت، عالم الكتب، 1408هـ-1988م).

إبراهيم بن موسى الشاطبي، "المقاصد الشافية في شرح الخلاصة الكافية (شرح ألفية ابن مالك)"، تحقيق: د.محمد إبراهيم البنا، (ط1، مكة المكرمة، معهد البحوث العلمية وإحياء التراث الإسلامي بجامعة أم القرى،1428هـ-2007م).

أحمد بن الحسين بن مهران، "غرائب القراءات وما جاء فيها من اختلاف الرواية عن الصحابة والتابعين والأئمة المتقدمين"، دراسة وتحقيق: براء بن هشام الأهدل، (مكة المكرمة، جامعة أم القرى رسالة ماجستير، 1439هـ-2018م).

أحمد بن فارس بن زكريا، "الصاحبي في فقه اللغة العربية ومسائلها وسنن العرب في كلامها"، (ط1، بيروت، محمد علي بيضون، 1418هـ-1997م).

أحمد بن فارس بن زكريا، "مجمل اللغة"، دراسة وتحقيق: زهير عبد المحسن سلطان، (ط2، بيروت، مؤسسة الرسالة، 1406هـ-1986م).

أحمد بن محمد النحاس، "إعراب القرآن"، (ط1، بيروت، منشورات محمد علي بيضون، دار الكتب العلمية، 1421هـ).

أحمد بن محمد بن النحاس، "القطع والائتناف"، المحقق: د.عبد الرحمن بن إبراهيم المطرودي، (ط1، المملكة العربية السعودية، دار عالم الكتب، 1413هـ-1992م).

أحمد بن موسى بن مجاهد، "السبعة في القراءات"، المحقق: شوقي ضيف، (ط2، مصر، دار المعارف، 1400هـ).

أحمد بن يوسف السمين الحلبي، "الدر المصون في علوم الكتاب المكنون"، المحقق: د.أحمد محمد الخراط، (د.ط، دمشق، دار القلم، د.ت).

إسماعيل بن حماد الجوهري، "الصحاح تاج اللغة وصحاح العربية"، تحقيق: أحمد عبد الغفور عطار، (ط4، بيروت، دار العلم للملايين، 1407هـ-1987م).

جميل بن معمر القضاعي، "ديوان جميل بثينة"، (ط1، بيروت، دار بيروت للطباعة والنشر، 1408هـ-1982م).

الحسن بن أحمد الفارسيّ، "الحجة للقراء السبعة"، المحقق: بدر الدين قهوجي، وبشير جويجابي، راجعه ودققه: عبد العزيز رباح، وأحمد يوسف الدقاق، (ط2، دمشق-بيروت، دار المأمون للتراث، 1413هـ-1993م).

حسن بن قاسم المرادي، "توضيح المقاصد والمسالك بشرح ألفية ابن مالك"، شرح وتحقيق: عبد الرحمن علي سليمان، (ط1، دار الفكر العربي، 1428هـ-2008م).

الحسين بن أحمد بن خالويه، "الحجة في القراء السبعة"، تحقيق: د.عبد العال سالم مكرم، (ط4، بيروت، دار الشروق، 1401هـ).

الحسين بن أحمد بن خالويه، "مختصر شواذ القرآن"، تحقيق: آرثر جفري، (ط، القاهرة، مكتبة المتنبي د.ت).

خالد بن عبد الله الأزهري، "شرح التصريح على التوضيح أو التصريح بمضمون التوضيح في النحو"، (ط1، بيروت-لبنان، دار الكتب العلمية، 1421هـ-2000م).

الخليل بن أحمد الفراهيدي، "الجمل في النحو"، تحقيق: فخر الدين قباوة، (ط1، بيروت، مؤسسة الرسالة، 1405هـ-1985).

 سعيد بن مسعدة الأخفش، "معاني القران"، تحقيق: د.هدى محمود قراعة، (ط1، القاهرة، مكتبة الخانجي، 1411هـ-1990م).

عبد الحق بن غالب بن عطية، "المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز"، المحقق: عبد السلام عبد الشافي محمد، (ط1، بيروت، دار الكتب العلمية، 1422هـ).

عبد الرحمن بن أبي بكر السيوطي، " همع الهوامع في شرح جمع الجوامع "، المحقق: عبد الحميد هنداوي، (د.ط، مصر، المكتبة التوفيقية، د.ت).

عبد الرحمن بن أبي بكر السيوطي، "المزهر في علوم اللغة وأنواعها"، تحقيق: فؤاد علي منصور، (ط1، بيروت، دار الكتب العلمية، 1418هـ-1998م).

عبد الرحمن بن إسماعيل أبو شامة، "المرشد الوجيز في علوم تتعلق بالكتاب العزيز"، تحقيق: طيار آلتي قولاج، (ط1، بيروت، دار صادر، 1395هـ-1975م).

عبد الرحمن بن محمد الأنباري، "الإنصاف في مسائل الخلاف بين النحويين: البصريين والكوفيين"، (ط1، صيدا، المكتبة العصرية، 1424هـ-2003م).

عبد الرحمن بن محمد الأنباري، "نزهة الألباء في طبقات الأدباء"، المحقق: إبراهيم السامرائي، (ط3، الزرقاء، مكتبة المنار، 1405هـ -1985م).

عبد الله بن الحسين العكبري، "إعراب القراءات الشواذ"، دراسة وتحقيق: محمد السيد أحمد عزوز، ط1، بيروت، عالم الكتب، 1417هـ-1996م).

عبد الله بن الحسين العكبري، "التبيان في إعراب القرآن"، المحقق: علي محمد البجاوي، (د.ط، مصر، عيسى البابي الحلبي وشركاه، د.ت).

عبد الله بن الحسين العكبري، "إملاء ما من به الرحمن من وجوه الإعراب والقراءات في جميع القرآن"، (ط1، بيروت، دار الكتب العلمية، 1399هـ-1979م).

عبد الله بن الحسين بن حسنون، "اللغات في القرآن"، تحقيق: صلاح الدين المنجد، (ط1، القاهرة، مطبعة الرسالة، 1365هـ-1946م).

عبد الله بن عبد الرحمن بن عقيل، "المساعد على تسهيل الفوائد"، تحقيق: محمد كامل بركات، (ط1، جدة-دمشق، دار المدني، دار الفكر، 1400هـ-1405هـ).

عبد الله بن عمر البيضاوي، "أنوار التنزيل وأسرار التأويل=تفسير البيبضاوي"، المحقق: محمد عبد الرحمن المرعشلي، (ط1، بيروت، دار إحياء التراث العربي، 1418هـ.

عبد الله بن يوسف بن هشام، "مغني اللبيب عن كتب الأعاريب"، المحقق: د.مازن المبارك، ومحمد علي حمد الله، (ط6، دمشق، دار الفكر، 1985م).

عثمان بن جني الموصلي، "المنصف"، (ط1، دار إحياء التراث القديم، 1373هـ-1954م).

عثمان بن جني الموصولي، "المحتسب في تبيين وجوه شواذ القراءات والإيضاح عنها"، (ط1، وزارة الأوقاف-المجلس الأعلى للشئون الإسلامية، 1420هـ-1999م).

عثمان بن سعيد الداني، "التيسير في القراءات السبع"، تحقيق: أوتو تريزل، (ط2، بيروت، دار الكتاب العربي، 1404هـ-1984م).

عثمان بن سعيد الداني، "جامع البيان في القراءات السبع"، (ط1، الإمارات، جامعة الشارقة، 1428هـ-2007م).

عثمان بن عمر بن الحاجب، "أمالي ابن الحاجب"، دراسة وتحقيق: د.فخري صالح سليمان قدارة، (د.ط، الأردن-بيروت، دار عمار، دار الجيل، 1409هـ-1989م).

علي بن الحسن الباخرزي، "دمية القصر وعصرة أهل العصر"، (د.ط، بيروت، دار الجيل، 1414هـ).

علي بن الحسين الباقولي، "إعراب القرآن"، تحقيق: إبراهيم الأبياري، (ط4، القاهرة-بيروت، دار الكتاب المصري، دار الكتب اللبنانية، 1420هـ).

علي بن محمد السخاوي، "جمال القراء وكمال الإقراء" تحقيق: د.مروان العطيَّة، د.محسن خرابة، (ط1، دمشق-بيروت، دار المأمون للتراث، 1418هـ-1997م).

علي بن مؤمن بن عصفور، "الممتع الكبير في التصريف"، (ط1، بيروت، مكتبة لبنان، 1996م).

علي بن مؤمن بن عصفور، "شرح جمل الزجاجي"، قدم له ووضع حواشيه، فواز الشعار، (ط1، بيروت، دار الكتب العلمية، 1998م).

عمرو بن عثمان سيبويه، "الكتاب"، المحقق: عبد السلام محمد هارون، (ط3، القاهرة، مكتبة الخانجي، 1408هـ-1988م).

غياث بن غوث التغلبي، "ديوان الأخطل"، شرحه وصنف قوافيه وقدم له: مهدي بن محمد ناصر الدين، (ط2، بيروت، دار الكتب العلمية، 1414هـ-1994م).

قيس بن الخطيم الأوسي، " ديوان قيس بن الخطيم"، تحقيق: د.إبراهيم السامرائي، وأحمد مطلوب، (ط1، بغداد، مطبعة العاني، 1381هـ-1962م).

المبارك بن محمد بن الجزري، "النهاية في غريب الحديث والأثر"، تحقيق: طاهر أحمد الزاوي، ومحمود محمد الطناحي، (ط1، بيروت، المكتبة العلمية، 1399هـ-1979م).

محمد بن أبي نصر النوزاوازي، "المغني في القراءات"، تحقيق: د.محمود كابر الشنقيطي، (ط1، الجمعية العلمية السعودية للقرآن الكريم وعلومه، 1439هـ-2018م)، .

محمد بن أحمد الأزهري، "تهذيب اللغة "، تحقيق: محمد عوض مرعب، (ط1، بيروت، دار إحياء التراث العربي، 2001م).

محمد بن أحمد الروذباري، "جامع القراءات"، تحقيق: حنان بنت عبد الكريم العنزي، (ط1، المدينة المنورة، جامعة طيبة، كرسي الشيخ يوسف عبد اللطيف جميل للقطع، 1439هـ).

محمد بن أحمد، الذهبي، "معرفة القراء الكبار على الطبقات والأعصار"(ط1، بيروت دار الكتب العلمية، 1417هـ-1997م).

محمد بن إسماعيل البخاري، "صحيح البخاري"، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، (ط1، القاهرة، دار طوق النجاة، 1422هـ).

محمد بن الحسن الاستراباذي، "شرح شافية ابن الحاجب"، تحقيق: محمد نور الحسن، ومحمد الزفزاف، محمد محيي الدين عبد الحميد، (د.ط، بيروت، دار الكتب العلمية، 1395هـ-1975م).

محمد بن الحسن بن دريد، "جمهرة اللغة"، تحقيق: رمزي منير البعلبكي، (ط1، بيروت، دار العلم للملايين، 1987م).

محمد بن السري بن سهل بن السراج، "الأصول في النحو"، تحقيق: عبد الحسين الفتلي، (د.ط، بيروت، مؤسسة الرسالة، د.ت).

محمد بن عبد الله بن مالك، "شرح الشافية"، (ط1، مكة المكرمة، جامعة أم القرى مركز البحث العلمي وإحياء التراث الإسلامي كلية الشريعة والدراسات الإسلامية).

محمد بن عبد الله بن مالك، "شرح الكافية الشافية"، المحقق: عبد المنعم أحمد هريدي، (ط1، مكة المكرمة، جامعة أم القرى مركز البحث العلمي وإحياء التراث الإسلامي كلية الشريعة والدراسات الإسلامية، د.ت).

محمد بن عبد الله بن مالك، "شرح تسهيل الفوائد"، تحقيق: د.عبد الرحمن السيد، د.محمد بدوي المختون، (ط1، القاهرة، هجر للطباعة والنشر والتوزيع والإعلان،1410هـ-1990م).

محمد بن محمد بن الجزري، "غاية النهاية في طبقات القراء"، عني بنشره: ج. برجستراسر، (ط1، بيروت، مكتبة ابن تيمية، 1351هـ).

محمد بن مكرم بن منظور، "لسان العرب"، (ط3، بيروت، دار صادر، 1414هـ).

محمد بن نصر الكرماني، "شواذ القراءات"، تحقيق: د.شمران العجلي، (ط1، بيروت، لبنان، مؤسسة البلاغ، د.ت).

محمد بن يزيد الثمالي-المبرد-، "المقتضب"، تحقيق: محمد عبد الخالق عظيمة، (د.ط، بيروت، عالم الكتب، د.ت).

محمد بن يعقوب الفيروزابادي، "بصائر ذوي التمييز في لطائف الكتاب العزيز"، تحقيق: محمد علي النجار، (ط1، القاهرة، المجلس الأعلى للشئون الإسلامية، لجنة إحياء التراث الإسلامي، 1412هـ-1992م).

محمد بن يوسف بن حيان، "البحر المحيط في التفسير"، المحقق: صدقي محمد جميل، (د.ط، بيروت، دار الفكر، 1420هـ).

محمد بن يوسف بن حيان، "التذييل والتكميل في شرح كتاب التسهيل"، المحقق: د.حسن هنداوي، (ط1، دمشق-بيروت، دار القلم، دار كنوز إشبيليا، د.ت).

محمد بن يوسف بن حيان، "ارتشاف الضرب من لسان العرب"، تحقيق وشرح ودراسة: رجب عثمان محمد، مراجعة: رمضان عبد التواب، (ط1، القاهرة، مكتبة الخانجي، 1418هـ-1998م).

محمود بن عمرو الزمخشري، "الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل"، (ط3، بيروت، دار الكتاب العربي، 1407هـ).

مسلم بن الحجاج القشيري، "صحيح مسلم"، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، (د.ط، بيروت، دار إحياء التراث العربي، د.ت).

المفضل بن محمد التنوخي، "تاريخ العلماء النحويين من البصريين والكوفيين وغيرهم" تحقيق: د.عبد الفتاح محمد الحلو، (ط2، القاهرة، دار هجر للطباعة والنشر والتوزيع والإعلان، 1412هـ-1992م).

مكي بن أبي طالب القيسي، "الهداية الى بلوغ النهاية في علم معاني القرآن وتفسيره، وأحكامه، وجمل من فنون علومه"، (ط1، الشارقة، مجموعة بحوث الكتاب والسنة، كلية الشريعة والدراسات الإسلامية، جامعة الشارقة، 1429هـ-2008م).

همام بن غالب بن صعصعة-الفرزدق-، "ديوان الفرزدق"، تحقيق: (ط1، لندن، مؤسسة هنداوي، 2017م).

ياقوت بن عبد الله الحموي، "معجم الأدباء=إرشاد الأريب إلى معرفة الأديب"، المحقق: إحسان عباس، (ط1، بيروت، دار الغرب الإسلامي، 1414هـ-1993م).

يحيى بن زياد الفراء، "معاني القرآن"، المحقق: أحمد يوسف النجاتي، ومحمد علي النجار، وعبد الفتاح إسماعيل الشلبي، (ط1، مصر، دار المصرية للتأليف والترجمة، د.ت).

يعيش بن علي بن يعيش، "شرح المفصل للزمخشري"، تحقيق: د. إميل بديع يعقوب، (ط1، بيروت، دار الكتب العلمية، 1422هـ-2001م).

يوسف بن علي بن جبارة، "الكامل في القراءات والأربعين الزائدة عليها"، تحقيق: جمال بن السيد رفاعي الشايب، (ط1، مؤسسة سما للتوزيع والنشر، 1428هـ-2007م).


Ibrahim bin Al-Sarri Al-Zajjaaj, “Ma’aani Al-Qur’aan wa I’raabihi”. Investigation: ‘Abdul Jaleel ‘Abdou Shalabi, (1st ed., Beirut: ‘Aalam Al-Kutub, 1408 AH – 1988).

Ibrahim bin Musa Al-Shaatibi, “Al-Maqaasid Al-Shaafiyyah fi Sharh Al-Khulaasah Al-Kaafiyah (Sharh Alfiyyah Ibn Maalik)”, Investigation: Dr. Muhammad Ibrahim Al-Banna, (1st ed., Makkah: Institute of Scientific Research and Revival of Islamic Heritage, Umm Al-Qura University, 1428 AH – 2007).

Ahmad bin Al-Husain bin Mahraan, “Garaaib Al-Qiraa’aat wa Maa Jaaha feeha min Ikhtilaaf Al-Riwaayah ‘an Al-Sahaabah Al-Taabi’een wa Al-Aimma Al-Mutaqaddimeen”, Study and investigation: Baraa bin Hishaam Al-Ahdal, (Makkah: Umm Al-Qura University, Master’s thesis, 1439 AH – 2018).

Ahmad bin Faaris bin Zakariyyah, ‘Al-Saahibi fi Fiqh Al-Lugha Al-‘Arabiyyah wa Masaailiha wa Sunan Al-‘Arab fi Kalaamiha”, (1st ed., Beirut: Muhammad bin Baydoun, 1418 AH – 1997).

Ahmad bin Faaris bin Zakariyyah, “Mujmal Al-Lugha”, Study and investigation: Zuhayr ‘Abdul Muhsin Sultan, (2nd ed., Beirut: Muassasah Al-Risaalah, 1406 AH -1986).

Ahmad bin Muhammad Al-Nahaas, “I’raab Al-Qur’aan”. (1st ed., Beirut: Publications of Muhamamd ‘Ali Baydiunm Daar Al-Kutub AL-‘Ilmiyyah, 1421 AH).

Ahmad bin Muhammad bin Al-Nahaas, “Al-Qat’ wa Al-Ihtilaaf”. Investigation: Dr. ‘Abdul Rahmaan bin Ibrahim Al-Matroudi, (1st ed., Kingdom of Saudi Arabia, Daar ‘Aalam Al-Kutub, 1413 AH – 1992).

Ahmad bin Musa bin Mujahid, “Al-Sab’a fi Al-Qiraa’aat”, Investigation: Sahwqi Dayf, (2nd ed., Egypt: Daar Al-Ma’aarif, 1400 AH).

Ahmad bin Yusuf Al-Sameen Al-Halabi, “Al-Durr Al-Masoun fi ‘Uluum Al-Kitaab Al-Maknoun”, Investigation: Dr. Ahmad Muhammad Al-Kharraat, (N.E., Damascus: Daar Al-Qalam, N.E).

Isma’eel bin Hammad Al-Jawhari, “Al-Sihaah Taaj Al-Lugha wa Sihaah Al-‘Arabiyyah”, Investigation: Ahmad ‘Abdul Gafuur ‘Attaar, (4th ed., Beirut: Daar Al-‘Ilm lil Malayeen, 1407 AH – 1987).

Jameel bin Ma’mur Al-Qudaa’I, “Deewaan Jameel Batheena”, (1st ed., Beirut: Daar Beirut for Publication and Distribution, 1408 AH – 1982).

Al-Hassan bin Ahmad Al-Faarisi, “Al-Hujjah lil Qurraa Al-Sab’a”, Investigation: Badrudeen Qahuuj, and Basheer Juwayjaabi, Revised and edited by: ‘Abdul ‘Azee Rabaah, and Ahmad Yusuf Al-Daqaaq, (2nd ed., Damascus – Beirut: Daar Al-Mahmuun for Heritage, 1413 AH – 1993).

Hassan bin Qaasim Al-Muraadi, “Tawdeeh Al-Maqaasid wa Al-Masaalik bi Sharh Alfiyyah Ibn Maalik”, Explanation and investigation: ‘Abdul Rahman ‘Ali Sulayman, (1st ed., Daar Al-Fikr Al-‘Arabi, 1428 AH – 2008).

Al-Husain bin Ahmad bin Khaaluwayh, “Al-Hujjah fi Al-Qurraa Al-Sab’a”. Investigation: Dr. ‘Abdul ‘Aal Saalim Makram, (4th ed., Beirut: Daar Al-Shuruuq, 1401 AH).

Al-Husain bin Ahmad Khaaluwayh, “Mukhtasar Shawaadh Al-Qur’aan”. Investigation: Agar Jafari, (N.E., Cairo: Maktabah Al-Mutanabbi, N.D).

Khaalid bin ‘Abdillah Al-Azhari, “Sharh Al-Tasreeh ‘Alaa Al-Tawdeeh aw Al-Tasreeh bi Madmoun Al-Tawdeeh fi Al-Nahw”. (1st ed., Beirut – Lebanon: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1421 AH – 2000).

Al-Khaleel bin Ahmad Al-Faraheedi, “Al-Jumal fi Al-Nahw”, Investigation: Fakhrudeen Qubaawah, (1st ed., Beirut: Muassasah Al-Risaalah, 1405 AH – 1985).

Sa’eed bin Mas’adah Al-Akhfash, “Ma’aani Al-Qur’aan”, Investigation: Dr. Huda Mahmud Quraa’ah, (1st ed., Cairo: Maktabah Al-Khaanji, 1411 AH – 1990).

‘Abdul Haq bin Gaalib bin ‘Atiyyah, “Al-Muharrar Al-Wajeez fi Tafseer Al-Kitaab Al-‘Azeez”, Investigation: ‘Abdul Salam ‘Abdul Shaafi Muhammad, (1st ed., Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1422 AH).

‘Abdul Rahmaan bin Abi Bakr Al-Suyuuti, “Ham’ Al-Hawaami’ fi Sharh Jam’ Al-Jawaami’”. Investigation: ‘Abdul Hameed Hindaawi, (N.E., Egypt: Al-Makatbah Al-Tawfeeqiyyah, N.D).

‘Abdul Rahamaan bin Abi Bakr Al-Suyuuti, “Al-Muzhir fi ‘Uluum Al-Lugha wa Anwaa’iha”, Investigation: Fuad ‘Ali Mansour, (1st ed., Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1418 AH – 1998).

‘Abdul Rahmaan bin Isma’eel Abu Shaamah, “Al-Murshid Al-Wajeez fi ‘Uluum Tata’allaq bi Al-Kitaab Al-‘Azeez”, Investigation: Tayyar Aalati Quulaaj, (1st ed., Beirut: Daar Saadir, 1395 AH – 1975).

‘Abdul Rahmaan bin Muhammad Al-Anbaari, “Al-Insaaf fi Masaail Al-Khilaaf Bayna Al-Nahwiyyeen: Al-Basriyyeen wa Al-Kuufiyyeen”, (1st ed., Seeda, Al-Maktabah Al-‘Asriyyah, 1424 AH – 2003).

‘Abdul Rahmaan bin Muhammad Al-Anbaari, “Nuzha Al-Alibbaa fi Tabaqaat Al-Udabaa”. Investigation: Ibrahim Al-Saamuraahi, (3rd ed., Al-Zarqaa, Maktabah Al-Manaar, 1405 AH – 1985).

‘Abdullaah bin Al-Husain Al-‘Ukbari, “I’raab Al-Qiraa’aat Al-Shawaadh”. Study and investigation: Muhammad Al-Seyyid Ahmad ‘Azuuz, 1st ed., Beirut: ‘Aalam Al-Kutub, 1417 AH – 1996).

‘Abdullaah bin Al-Husain Al-‘Ukbari, “Al-Tibyaan fi I’raab Al-Qur’aan”, Investigation: ‘Ali Muhammad Al-Bujaawi, (N.E., Egypt: Isa Al-Baabi Al-Halabi and co, N.D).

‘Abdullaah bin Al-Husain Al-‘Ukbari, “Imlaa maa man bihi Al-Rahmaan min Wujuuh Al-I’raab Al-Qiraa’aat fi Jamee’ Al-Qur’aan”. (1st ed., Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1399 AH -1979).

‘Abdullaah bin Al-Husain bin Hasanuun, “Al-Lughaat fi Al-‘Qur’aan”. Investigation: Salaahudeen Al-Munajjid, (1st ed., Cairo: Matba’a Al-Risaalah, 1365 AH – 1946).

‘Abdullaah bin “Abdir Rahmaan bin ‘Aqeel, “Al-Musaa’ed ‘alaa Tasheel Al-Fawaahid”, Investigation: Muhammad Kaamil Barakaat, (1st ed., Jeddah – Damascus: Daar Al-Madani, Daar Al-Fikr, 1400 AH – 1405 AH).

‘Abdullaah bin ‘Umar Al-Baydouni, “Anwaar Al-Tanzeel wa Asraar Al-Tahweel – Tafseer Al-Baydouni”, Investigation: Muhammad ‘Abdur Rahmaan Al-Mir’ashli, (1st ed., Beirut: Daar Ihyaa Al-Turaath Al-‘Arabi, 1418 AH).

‘Abdullaah bin Yusuf bin Hishaam, “Mugni Al-Labeeb ‘An Kutub Al-A’aarib”, Investigation: Dr. Maazin Al-Mubaarak, and Muhamamd ‘Ali Hamdallaah, (6th ed., Damascus: Daar Al-Fikr, 1985).

‘Uthman bin Jinni Al-Muusili, “Al-Musannaf”, (1st ed., Daar Ihyaa Al-Turaath Al-Qadeem, 1373 AH – 1954).

‘Uthman bin Jinni Al-Muusili, “Al-Muhtasib fi Tabyeen Wujuuh Shawaadh Al-Qiraa’aat wa Al-Eedooh ‘Anha”, (1st ed., Ministry of Awqaf – The Supreme Council for Islamic Affairs, 1420 AH – 1999).

‘Uthman bin Sa’eed Al-Daani, “Al-Tayseer fi Al-Qiraa’aat Al-Sab’”. Investigation: Auto Treezil, (2nd ed., Beirut: Daar Al-Kitaab Al-‘Arabi, 1404 AH – 1984).

‘Uthman bin Sa’eed Al-Daani, “Jaami’ Al-Bayaan fi Al-Qiraa’aat Al-Sab’”. (1st ed., Emirates: Sharjah University, 1428 AH – 2007).

‘Uthman bin ‘Umar bin Al-Haajib, “Amaali Ibn Al-Haajib”, Study and investigation: Dr. Fakhri Saalih Sulaymaan Qadaarah, (N.E., Jordan – Beirut: Daar ‘Amaar, Daar Al-Jeel, 1409 AH – 1989).

‘Ali bin Al-Hassan Al-Baakhirzi, “Dimyah Al-Qasr wa ‘Usrah Ahl Al-‘Asr”, (N.E., Beirut: Daar Al-Jeel, 1414 AH).

‘Ali bin Al-Husain Al-Baaquuli, “I’raab Al-Qur’aan”, Investigation: Ibrahim Al-Abyaari, (4th ed., Cairo – Beirut: Daar Al-Kitaab Al-Misri, Daar Al-Kutub Al-Lubnaaniyyah, 1420 AH).

‘Ali bin Muhamad Al-Sakhaawi, “Jamaal Al-Qurraa wa Kamaal Al-Iqraa”. Investigation: Dr. Marwan Al-‘Atiyyah, Dr. Muhsin Kharaabah, (1st ed., Damascus – Beirut: Daar Al-Mahmuun for Heritage, 1418 AH – 1997).

‘Ali bin Muhmin bin ‘Usfuur, “Al-Mumti’ Al-Kabeer fi Al-Tasreef”. (1st ed., Beirut: Maktabah Lubnaan, 1996).

‘Ali bin Muhmin bin ‘Usfuur, “Sharh Jumal Al-Zajaaji”. Introduction: Fawaaz Al-Shi’aar, (1st ed., Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1998).

‘Amr bin ‘Uthman Seebawayh, “Al-Kitaab”, Investigation: ‘Abdul Salaam Muhammad Haaroun, (3rd ed., Cairo:  Maktabah Al-Khaanji, 1408 AH – 1988).

Ghiyaath bin Gauth Al-Taglibi, “Deewaan Al-Akhtal”, Commentary: Mahdi bin Muhammad Naasirudeen, (2nd ed., Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1414 AH – 1994).

Qays bin Al-Khateem Al-Awsi, “Deewaan Qays bin Al-Khateem”, Investigation: Dr. Ibrahim Al-Saamraai, and Ahmad Matluub, (1st ed., Bagdad: Al-‘Aani Press, 1381 AH – 1962).

Al-Mubaarak bin Muhamamd bin Al-Jazari, “Al-Nihaayah fi Gareeb Al-Hadeeth wa Al-Athar”, Investigation: Taahir Ahmad Al-Zaawi, and Mahmud Muhammad Al-Tanaahi, (1st ed., Beirut: Al-Maktabah Al-‘Ilmiyyah, 1399 AH – 1979).

Muhamamd bin Abi Nasr Al-Nuuzawaazi, “Al-Mugni fi Gareeb Al-Hadeeth wa Al-Athar”, Investigation: Dr. Mahmud Kaabir Al-Shinqeeti, (1st ed., The Saudi Academic Society for the Glorious Qur’aan and Its Sciences, 1439 AH -2018).

Muhamamd bin Ahamd Al-Azhari, “Tahdeeb Al-Lugha”, Investigation: Muhammad ‘Awad Mur’ib, (1st ed., Beirut: Daar Ihyaa Al-Turaath Al-‘Arabi, 2001).

Muhammad bin Al-Ruudhbaari, “Jaami’ Al-Qiraa’aat”, Investigation: Hannaan bint ‘Abdul Kareem Al-‘Anazi, (1st ed., Madinah: Taibah University, Chair of Shaykh Yusuf bin ‘Abdil Lateef Jameel for Parts, 1439 AH).

Muhammad bin Ahmad Al-Dahabi, “Ma’rifah Al-Qurra Al-Kibaar ‘alaa Al-Tabaqaat wa Al-A’saar”, (1st ed., Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1417 AH  - 1997).

Muhammad bin Isma’eel Al-Bukhaari, “Saheeh Bukhaari”. Investigation: Muhammad Zuhayr bin Naasir Al-Naasir, (1st ed., Cairo: Daar Tawq Al-Nujaah, 1422 AH).

Muhammad bin Al-Hassan Al-Istirbaadhi, “Sharh Shaafiyyah Ibn Al-Haajib”, Investigation: Muhammad Nuur Al-Hassan, and Muhammad Al-Zafzaaf, Muhammad Muhyideen ‘Abdul Hameed. (N.E., Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1395 AH – 1975).

Muhammad bin Al-Hassan bin Duraid, “Jumhura Al-Lugha”, Investigation: Ramzi Muneer Al-Ba’labaki, (1st ed., Beirut: Daar Al-‘Ilm lil Malayeen, 1987).

Muhammad bin Al-Sarri bin Sahl bin Al-Siraaj, “Al-Usuul fi Al-Nahw”, Investigation: ‘Abdul Husain Al-Fatali, (N.E., Beirut: Muassasah Al-Risaalah, N.E)

Muhammad bin ‘Abdillaah bin Maalik, “Sharh Al-Shaafiyyah”, (1st ed., Makkah: Umm Al-Qura University Center for Scholarly Research and Revival of Islamic Heritage at Faulty of Shar?’ah and Islamic Studies, N.D)

Muhammad bin ‘Abdillaah bin Maalik, “Sharh Tasheel Al-Fawaaid”, Investigation: Dr. ‘Abdul Rahmaan Al-Seyyid, and Dr. Muhammad Badawi Al-Makhtoun, (1st ed., Cairo: Hajar for Printing and Publication and Distribution and Publicity, 1410 AH – 1990).

Muhammad and Muhammad bin Al-Jizri, “Gaayah Al-Nihaayah fi Tabaqaat Al-Qurraa”. Published by: J. Bergestreser, (1st ed., Beirut: Maktabah Ibn Taimiyyah, 1351 AH).

Muhammad bin Makram bin Mandhur, “Lisaan Al-‘Arab”, (3rd ed., Beirut: Daar Saadir, 1414 AH.

Muhammad bin Nasr Al-Karamaani, “Shawaadh Al-Qiraa’aat”. Investigation: Dr. Shamraan Al-‘Ijli, (Lebanon, Lebanon, Muassasah Al-Balaag, N.D).

Muhammad bin Yazeed Al-Thamaali –Al-Mubarrid-, “Al-Muqtadab”, Investigation: Muhammad ‘Abdul Ghaaliq ‘Adheema, (N.E., Beirut: ‘Aalam Al-Kutub, N.D).

Muhammad bin Ya’qub Al-Fayrouzabaadi, “Basaair Dhawi Al-Tamyeez fi Lataaif Al-Kitaab Al-‘Azeez”, Investigation: Muhammad ‘Ali Al-Najaar, (1st ed., Cairo: The Supreme Council for Islamic Affairs, Committee for Revival of Islamic Heritage, 1412 AH – 1992).

Muhammad bin Yusuf bin Hayyan, “Al-Bahr Al-Muheet fi Al-Tafseer”, Investigation: Sidqhi Muhammad Jameel, (N.E., Beirut, Daar Al-Fikr, 1420 AH).

Muhammad bin Yusuf bin Hayyaan, “Al-Tadyeel wa Al-Takmeel fi Sharh Kitaab Al-Tasheel”. Investigation: Dr. Hassan Hindaawi, (1st ed., Damascus – Beirut, Daar Al-Qalam, Daar Kunuuz Ishbeelia, N.E).

Muhammad bin Yusuf bin Hayyaan, “Irtishaaf Al-Darb min Lisaan Al-‘Arab”, Investigation and Commentary and Study: Rajab ‘Uthman Muhammad, Revision: Ramadan ‘Abdul Tawaab, (1st ed., Cairo: Maktabah Al-Khaanji, 1418 AH – 1998).

Mahmud bin ‘Amr Al-Zamakshari, “Al-Kashaaf ‘an Haqaaiq Gawaamid Al-Tanzeel”, (3rd ed., Beirut: Daar Al-Kitaab Al-‘Arabi, 1407 AH).

Muslim bin Al-Hajaj Al-Qushayri, “Taareekh Al-‘Ulamaa Al-Nahwiyyah min Al-Basriyyeen wa Al-Kuufiyyeen wa Ghayrim”, Investigation: Dr. ‘Abdul Fataah Muhammad  Al-Hulw, (2nd ed., Cairo: Daar Hajar for Printing and Publication and Distribution and Publicity, 1412 AH – 1992).

Humaam bin Gaalib bin Sa’sa’a –Farazdaq-, “Deewaan Al-Farazdaq”, Investigation: (1st ed., London: Muassasah Hindaawi, 2017).

Yaqout bin ‘Abdillaah Al-Hamawi, “Mu’jam Al-Udabaa – Irshaad Al-Areeb Ilaa Ma’rifah Al-Adeeb”, Investigation: Ihsaan ‘Abaas, (1st ed., Beirut: Daar Al-Garb Al-Islaami, 1414 AH – 1993).

Muhyideen bin Ziyaad, “Ma’aani Al-Qur’aan”, Investigation: Ahmad Yusuf Al-Najaati, and Muhamamd ‘Ali Al-Najaar, and ‘Abdul Fataah Isma’eel Al-Shalabi, (1st ed., Egypt: Daar Al-Misriyyah for Publication and Translation, N.D).

Ya’eesh bin ‘Ali bin Ya’eesh, “Sharh Al-Mufassal li Al-Zamakshari”, Investigation: Dr. Emil Badi’ Ya’qub, (1st ed., Beirut: Daar Al-Kutub Al-‘Ilmiyyah, 1422 AH – 2001).

Yusuf bin ‘Ali bin Jabaarah, “Al-Kaamil fi Al-Qiraa’aat wa Al-Arba’een Al-Zaaidah ‘alayha”, Investigation: Jamaal bin Al-Seyyid Rifaa’i Al-Shaayib, (1st ed., Samaa Foundation for Distribution and Publication, 1428 AH – 2007).