المراجع العربية:
إبراهيم، إبراهيم أحمد السيد. (2020). تصور مقترح لتطوير إدارة رأس المال البشري لأعضاء هيئة التدريس لتحقيق القدرة التنافسية بجامعة الأزهر. العلوم التربوية، 28(1)، 1-50.
أبو شرخ، مجدولين مازن. (2024). واقع الإبداع الإداري لدى مديري المدارس الحكومية في مدينة الخليل. مجلة جامعة القدس المفتوحة للأبحاث والدراسات التربوية والنفسية، 15(44)، 104-119.
أبو سنيمة، أسعد سليمان.(2020). الابتكار التنظيمي لدى مديري المدارس الحكومية بمحافظات غزة وعلاقته بالسعادة الوظيفية لدى المعلمين من وجهة نظرهم. رسالة ماجستير غير منشورة. كلية التربية. جامعة الأقصى.
أرناؤوط، أحمد إبراهيم سلمي. (2017). تصور مقترح لخطوات تحسين إدارة رأس المال البشري في مؤسسات التعليم العالي بشمال سيناء في ضوء متطلبات تنميتها. مجلة الإدارة التربوية، (15)، 335-471.
الجراح، أضواء كمال حسين. (2019). الاستثمار في رأس المال البشري مدخل لتحقيق الأداء المتميز: دراسة استطلاعية لآراء عينة من التدريسيين في عدد من كليات جامعة الموصل. مجلة جامعة كركوك للعلوم الإدارية والاقتصادية، 9(1)، 10-22.
الحربي، منى مليحان رمضان، والحراحشة، محمد عبود موسى. (2021). مستوى الإدراك التنظيمي وعلاقته بالابتكار التنظيمي لدى مديري مدارس دولة الكويت. [ماجستير غير منشورة]، كلية العلوم التربوية، جامعة آل البيت، الأردن.
الخثلان، منصور بن زيد. (2019). توظيف مدخل إدارة المعرفة في تطوير إدارة الموارد البشرية بالجامعات السعودية (جامعة الأمير سطام بن عبد العزيز أنموذجا. مجلة التربية الأزهر، 38(181)، 107-135.
الخزاعلة، دعاء يوسف سالم، المقدادي، محمود حامد حسين. (2021). درجة ممارسة مديري مدارس قصبة المفرق لأسلوب الإدارة بالاستثناء وعلاقتها بالابتكار التنظيمي. [ماجستير غير منشور]، كلية العلوم التربوية، جامعة آل البيت، الأردن.
خريسات، آمنة محمد إبراهيم. (2020 م). دور الابتكار في تطوير أداء العاملين في جامعة البلقاء التطبيقية. مجلة رماح للبحوث والدراسات: مركز الدراسة وتطوير الموارد البشرية -رماح، ) 41 ( ص، 45 – 65)
رشيد، عبديش، وغربوج أسامة. (2024). مرونة إدارة الموارد البشرية ودورها في تبني اساسيات الإدارة الرشيقة. [ماجستير غير منشور]، المركز الجامعي عبد الحفيظ بوالصوف ميلة، الجزائر.
الزامل، أروى عبد الله. (2022). متطلبات إدارة الابتكار في الجامعات السعودية، مجلة الفنون والأدب وعلوم الإنسانيات والاجتماع، (85)، 112-135.
شبيلي، بلقاسم؛ قنيفة، نورة. (2020). رأس المال البشري مدخل لبناء التنمية قراءة سوسيولوجية، مجلة العلوم الإنسانية، 7(1)، 238-255.
صدقة، عبادة ناظم عبد الرحمن. (2022). واقع إدارة الموارد البشرية وعلاقتها بالروح المعنوية وتأثير ذلك في أداء العاملين. [رسالة ماجستير منشورة]، جامعة القدس، فلسطين.
عباس، عبير عباس عبد الحميد. (2022). ممارسة تنمية الموارد البشرية وتأثيرها على الابتكار التنظيمي بالجامعات المصرية خلال تفشي وباء كورونا المستجد، المجلة العلمية للاقتصاد والتجارة، 3، 541-601.
العقرباوي، ديما حسن صالح، والعضايلة، علي بن محمد عمر. (2023). أثر ريادة الأعمال الرقمية على الابتكار التنظيمي: دراسة حالة مجموعة طلال أبو غزالة العالمية. [ماجستير غير منشور]، جامعة الشرق الأوسط، الأردن.
عقون، شراف. (2020). جودة الحياة الوظيفية ودورها في استدامة رأس المال البشري: نظرة عامة. مجلة الآفاق للدراسات الاقتصادية، 5(2)، 78-94.
علي، إيمان محمد إبراهيم. (2021). دور رأس المال البشري في تحقيق النمو الاقتصادي: دراسة حالة بعض الدول العربية. مجلة كلية الاقتصاد والعلوم السياسية جامعة القاهرة، 22(1)، 34-62.
العور، عبد الرحمن. (2021). الاستراتيجية المرنة لإدارة رأس المال البشري. صدى، الإمارات، الهيئة الاتحادية للموارد البشرية، 1-19.
الفحيلة، إبراهيم بن زايد حمد. (2023). تطوير إدارة رأس المال البشري في وزارة التعليم بالمملكة العربية السعودية في ضوء معايير التميز المؤسسي تصور مقترح. مجلة كلية التربية في العلوم التربوية، جامعة عين شمس، 47(2)، 17-70.
فيروز، نعمان أحمد علي عبد الله (2022). متطلبات الاستثمار الرشيد في التعليم العالي اليمني لبناء اقتصاد وطني قائم على المعرفة. مجلة الأندلس للعلوم الإنسانية والاجتماعية، جامعة الأندلس للعلوم والتقنية، (57)، 196-245.
القفل، يسمينة. (2021). إدارة المعرفة ودورها في إدارة الموارد البشرية بالمنظمة. مجلة التنمية وإدارة الموارد البشرية، 8(1)، 262-282.
محمد، محمد ماهر أبو النصر؛ عيسى، أحمد متولي سعد. (2024). تصور مقترح لتفعيل الابتكار التنظيمي بكليات جامعة الأزهر في ضوء مدخل التشارك المعرفي، مجلة التربية، جامعة الأزهر، (201)2، 65-155.
مزازرة، أمينة، الشيخ، الداوي. (2024).الابتكار من خلال الاستثمار في رأس المال البشري دراسة حالة على جامعة قسنطينة2 عبد الحميد مهري حسب نموذج TAM. [دكتوراه غير منشورة]، كلية العلوم الاقتصادية والعلوم التجارية وعلوم ا لتسيير، جامعة الجزائر3، الجزائر.
المشاقبة، رويده أحمد عيد، و الزعبي، ميسون طلاع محمود. (2021). درجة تطبيق المشرفين التربويين لاستراتيجية إدارة رأس المال البشري في لواء قصبة المفرق من وجهة نظر المعلمين.[رسالة ماجستير ،جامعة آل البيت]. مسترجع من http://search.mandumah.com/Record/1250511
مطرية، خليل عبد المجيد محمد، والحراحشة، محمد عبود موسى. ( 2024 ). درجة ممارسة مهارات الريادة القيادية وعلاقتها بالابتكار التنظيمي لدى القادة في جامعة آل البيت. المجلة التربوية الأردنية، 9، 228-255.
المطيري، سعد محمد عوض فلاح. (2025). الذكاء الإداري كمدخل لتحسين الفاعلية التنظيمية بإدارة المدارس الثانوية في دولة الكويت. مجلة كلية التربية، جامعة الأزهر، 40(189)، 516-564.
مكاوي, كريم. (2024). إدارة رأس المال البشري في القطاعات العمومية في إطار النموذج التنموي المغربي الجديد. المجلة العربية للإدارة، 44(3)، 349-364
المنير، نواف علي فهاد، وشحاته، حامد احمد، والإخناوي، محمد السيد. (2024). متطلبات تحقيق الابتكار التنظيمي لدى مديري المدارس الثانوية بالكويت. مجلة كلية التربية بالمنصورة، 127(4)، 1653-1671.
ميا، علي يونس، ماء البارد، نور واسبر، لمى فيصل. (2019). دور رأس المال البشري في تطوير الأداء الاستراتيجي: دراسة ميدانية على شركات الصناعة التحويلية العامة في سورية. مجلة جامعة تشرين للبحوث والدراسات العلمية -سلسلة العلوم الاقتصادية والقأنونية، 43(3)، 299-322.
ترجمة المراجع العربية:
?Abb?s, ?Ab?r ?Abb?s ?Abd al-?am?d. (2022). mum?rasat Tanmiyat al-maw?rid al-bashar?yah wa-ta?th?ruh? ?al? al-ibtik?r al-tan??m? bi-al-j?mi??t al-Mi?r?yah khil?l tfshy wab?? kwrwn? almstjd, al-Majallah al-?Ilm?yah lil-Iqti??d wa-al-tij?rah, 3, 541-601.
Ab? snymh, As?ad Sulaym?n. (2020). al-ibtik?r al-tan??m? lad? mud?r? al-Mad?ris al-?uk?m?yah bm??f??t Ghazzah wa-?al?qatuhu b?ls??dh al-wa??f?yah lad? al-Mu?allim?n min wijhat na?arihim. Ris?lat m?jist?r ghayr mansh?rah. Kull?yat al-Tarbiyah. J?mi?at al-Aq??.
Abwshrkh, Majd?l?n M?zin. (2024). w?qi? al-ibd?? al-id?r? lad? mud?r? al-Mad?ris al-?uk?m?yah f? Mad?nat al-Khal?l. Majallat J?mi?at al-Quds al-Maft??ah lil-Ab??th wa-al-Dir?s?t al-Tarbaw?yah wa-al-nafs?yah, 15 (44), 104-119.
al-?Aqrab?w?, D?m? ?asan ??li?, w?l???ylh, ?Al? ibn Mu?ammad ?Umar. (2023). Athar riy?dah al-A?m?l al-raqm?yah ?al? al-ibtik?r al-tan??m? : dir?sah ??lat majm??ah ?al?l Ab? Ghaz?lah al-??lam?yah. [m?jist?r ghayr mansh?r], J?mi?at al-Sharq al-Awsa?, al-Urdun.
Alf?ylh, Ibr?h?m ibn Z?yid ?amad. (2023). ta?w?r Id?rat Ra?s al-m?l al-Bishr? f? Wiz?rat al-Ta?l?m bi-al-Mamlakah al-?Arab?yah al-Sa??d?yah f? ?aw? ma??y?r al-Tamy?z al-mu?assas? Ta?awwur muqtara?. Majallat Kull?yat al-Tarbiyah f? al-?Ul?m al-Tarbaw?yah, J?mi?at ?Ayn Shams, 47 (2), 17-70.
al-?arb?, Mun? Mulay??n Rama??n, w?l?r??shh, Mu?ammad ?Abb?d M?s?. (2021). mustaw? al-idr?k al-tan??m? wa-?al?qatuhu b?l?btk?r al-tan??m? lad? mud?r? Mad?ris Dawlat al-Kuwayt. [m?jist?r ghayr mansh?r], Kull?yat al-?Ul?m al-Tarbaw?yah, J?mi?at ?l al-Bayt, al-Urdun.
?Al?, ?m?n Mu?ammad Ibr?h?m. (2021). Dawr Ra?s al-m?l al-Bishr? f? ta?q?q al-num?w al-iqti??d? : dir?sah ??lat ba?? al-Duwal al-?Arab?yah. Majallat Kull?yat al-iqti??d wa-al-?Ul?m al-siy?s?yah J?mi?at al-Q?hirah, 22 (1), 34-62.
al-Jarr??, A?w?? Kam?l ?usayn. (2019). al-istithm?r f? Ra?s al-m?l al-Bishr? madkhal li-ta?q?q al-ad?? al-Mutamayyiz : dir?sah isti?l???yah li-?r?? ?ayyinah min altdrysyyn f? ?adad min Kull?y?t J?mi?at al-Maw?il. Majallat J?mi?at Kark?k lil-?Ul?m al-Id?r?yah wa-al-iqti??d?yah, 9 (1), 10-22.
al-Khathl?n, Man??r ibn Zayd. (2019). Taw??f madkhal Id?rat al-Ma?rifah f? ta?w?r Id?rat al-maw?rid al-bashar?yah bi-al-j?mi??t al-Sa??d?yah (J?mi?at al-Am?r Sa???m ibn ?Abd al-?Az?z unm?dhajan. Majallat al-Tarbiyah al-Azhar, 38 (181), 107-135.
al-Khaz??ilah, Du??? Y?suf S?lim, al-Miqd?d?, Ma?m?d ??mid ?usayn. (2021). darajat mum?rasat mud?r? Mad?ris Qa?abat al-Mafraq li-usl?b al-Id?rah b?l?stthn?? wa-?al?qatuh? b?l?btk?r al-tan??m?. [m?jist?r ghayr mansh?r], klyw al-?Ul?m al-Tarbaw?yah, J?mi?at ?l al-Bayt, al-Urdun.
al-Mun?r, Naww?f ?Al? Fahh?d, wsh??th, ??mid A?mad, w?l?khn?wy, Mu?ammad al-Sayyid. (2024). Muta?allab?t ta?q?q al-ibtik?r al-tan??m? lad? mud?r? al-Mad?ris al-th?naw?yah bi-al-Kuwayt. Majallat Kull?yat al-Tarbiyah bi-al-Man??rah, 127 (4), 1653-1671.
al-Mu?ayr?, Sa?d Mu?ammad ?Awa? Fal??. (2025). al-dhak?? al-id?r? ka-madkhal li-ta?s?n al-f??il?yah al-tan??m?yah bi-id?rat al-Mad?ris al-th?naw?yah f? Dawlat al-Kuwayt. Majallat Kull?yat al-Tarbiyah, J?mi?at al-Azhar, 40 (189), 516-564.
al-Mash?qibah, rwydh A?mad ??d, wa al-Zu?b?, Mays?n ?l?? Ma?m?d. (2021). darajat ta?b?q almshrfyn al-Tarbaw?y?n l?str?tyjyh Id?rat Ra?s al-m?l al-Bishr? f? Liw?? Qa?abat al-Mafraq min wijhat na?ar al-Mu?allim?n. [Ris?lat m?jist?r, J?mi?at ?l al-Bayt]. mstrj? min http : / / search. mandumah. com / Record / 1250511.
Alqfl, Yasm?nah. (2021). Id?rat al-Ma?rifah wa-dawruh? f? Id?rat al-maw?rid al-bashar?yah b?lmn?mh. Majallat al-tanmiyah wa-id?rat al-maw?rid al-bashar?yah, 8 (1), 262-282.
Al?wr, ?Abd al-Ra?m?n. (2021). al-Istir?t?j?yah almrnh li-id?rat Ra?s al-m?l al-Bishr?. ?ad?, al-Im?r?t, al-Hay?ah al-itti??d?yah lil-maw?rid al-bashar?yah, 1-19.
al-Z?mil, Arw? ?Abd All?h. (2022). Muta?allab?t Id?rat al-ibtik?r f? al-j?mi??t al-Sa??d?yah, Majallat al-Fun?n wa-al-adab wa-?ul?m al-Ins?n?y?t wa-al-ijtim??, (85), 112-135.
?Aq?n, Shar?f. (2020). Jawdah al-?ay?h al-wa??f?yah wa-dawruh? f? astd?mh Ra?s al-m?l al-Bishr? : na?rah ??mmah. Majallat al-?f?q lil-Dir?s?t al-iqti??d?yah, 5 (2), 78-94.
Arn????, A?mad Ibr?h?m Sulam?. (2017). Ta?awwur muqtara? lkh?w?t Ta?s?n Id?rat Ra?s al-m?l al-Bishr? f? Mu?assas?t al-Ta?l?m al-??l? bi-sham?l S?n?? f? ?aw? Muta?allab?t tanmiyatih?. Majallat al-Id?rah al-Tarbaw?yah, (15), 335-471.
Fayr?z, Nu?m?n A?mad ?Al? ?Abd All?h (2022). Muta?allab?t al-istithm?r al-Rash?d f? al-Ta?l?m al-??l? al-Yaman? li-bin?? iqti??d wa?an? q??im ?al? al-Ma?rifah. Majallat al-Andalus lil-?Ul?m al-Ins?n?yah wa-al-Ijtim???yah, J?mi?at al-Andalus lil-?Ul?m wa-al-Tiqn?yah, (57), 196-245.
Ibr?h?m, Ibr?h?m A?mad al-Sayyid. (2020). Ta?awwur muqtara? li-ta?w?r Id?rat Ra?s al-m?l al-Bishr? li-a???? Hay?at al-tadr?s li-ta?q?q al-qudrah al-tan?fus?yah bi-J?mi?at al-Azhar. al-?Ul?m al-Tarbaw?yah, 28 (1), 1-50.
Khurays?t, ?minah Mu?ammad Ibr?h?m. (2020 M). Dawr al-ibtik?r f? ta?w?r ad?? al-??mil?n f? J?mi?at al-Balq?? al-ta?b?q?yah. Majallat Rim?? lil-Bu??th wa-al-Dir?s?t : Markaz al-Ba?th wa-ta?w?r al-maw?rid al-bashar?yah-rm??,) 41 (?, 45 – 56)
Makk?w?, Kar?m. (2024). Id?rat Ra?s al-m?l al-Bishr? f? al-qi????t al-?Um?m?yah f? i??r al-nam?dhaj al-tanmaw? al-Maghrib? al-jad?d. al-Majallah al-?Arab?yah lil-Id?rah, 44 (3), 349-364
May?, ?Al? Y?nus, M?? al-b?rid, N?r w?sbr, Lam? Fay?al. (2019). Dawr Ra?s al-m?l al-Bishr? f? ta?w?r al-ad?? al-istir?t?j? : dir?sah mayd?n?yah ?al? sharik?t al-?in??ah al-ta?w?l?yah al-??mmah f? S?r?yah. Majallat J?mi?at Tishr?n lil-Bu??th wa-al-Dir?s?t al-?Ilm?yah-slslh al-?Ul?m al-iqti??d?yah wa-al-q?n?n?yah, 43 (3), 299-322.
M?ryh, Khal?l ?Abd al-Maj?d Mu?ammad, w?l?r??shh, Mu?ammad ?Abb?d M?s?. (2024). darajat mum?rasat mah?r?t al-riy?dah al-qiy?d?yah wa-?al?qatuh? b?l?btk?r al-tan??m? lad? al-q?dah f? J?mi?at ?l al-Bayt. al-Majallah al-Tarbaw?yah al-Urdun?yah, 9, 228-255.
Mu?ammad, Mu?ammad M?hir Ab? al-Na?r ; ??s?, A?mad Mutawall? Sa?d. (2024). Ta?awwur muqtara? li-taf??l al-ibtik?r al-tan??m? bi-Kull?y?t J?mi?at al-Azhar f? ?aw? madkhal altsh?rk al-ma?rif?, Majallat al-Tarbiyah, J?mi?at al-Azhar, (201) 2, 65-155.
Mz?zrh, Am?nah, al-Shaykh, ald?wy. (2024). al-ibtik?r min khil?l al-istithm?r f? Ra?s al-m?l al-Bishr? dir?sah ??lat ?al? J?mi?at qsn?ynt2 ?Abd al-?am?d Mahr? ?asab nam?dhaj TAM. [dukt?r?h ghayr mansh?rah], Kull?yat al-?Ul?m al-iqti??d?yah wa-al-?Ul?m al-Tij?r?yah wa-?ul?m A li-tasy?r, J?mi?at aljz??r3, al-Jaz??ir.
Rash?d, ?bdysh, wghrbwj Us?mah. (2024). mur?nat Id?rat al-maw?rid al-bashar?yah wa-dawruh? f? tabann? as?s?y?t al-Id?rah alrshyqh. [m?jist?r ghayr mansh?r], al-Markaz al-J?mi?? ?Abd al-?af?? bw?l?wf M?lah, al-Jaz??ir.
?adaqah, ?Ub?dah N??im ?Abd al-Ra?m?n. (2022). w?qi? Id?rat al-maw?rid al-bashar?yah wa-?al?qatuh? b?lrw? al-ma?naw?yah wa-ta?th?r dh?lika f? ad?? al-??mil?n. [Ris?lat m?jist?r mansh?rah], J?mi?at al-Quds, Filas??n.
Shubayl?, Balq?sim ; qnyfh, N?rah. (2020). Ra?s al-m?l al-Bishr? madkhal li-bin?? al-tanmiyah qir??ah s?siy?l?j?yah, Majallat al-?Ul?m al-Ins?n?yah, 7 (1), 238-255.
المراجع الأجنبية:
Alves, M. F. R.; Galina, S. V. R., & Dobelin, S.. (2018). Literature on organizational innovation: past and future. Innovation & Management Review, 15(1), 2-19.
Becker, B. (2020). The evolving role of human capital in organizational innovation. Human Resource Development Review, 19(3), 227–246.
Bananuka, J., Tauringana, V., & Tumwebaze, Z. (2023). Intellectual capital and sustainability reporting practices in Uganda. Journal of Intellectual Capital, 24(2), 487-508.
Birkinshaw, Julian , Hamet , Gary &Mol ,Michael J.( 2008)." Management Innovation". Academy of management review. VOL 33. NO4. P:2
Chiappori, P. A., Iyigun, M., & Weiss, Y. (2015). The becker–coase theorem reconsidered. Journal of Demographic Economics, 81(2), 157-177.
Demircioglu., M. A. (2016). Organizational Innovation, Global encyclopedia of public administration, public policy and governance, 1-5.
Dimayuga, M. M. (2024). Knowledge management infrastructure, organization innovation and performance among basic educational institutions. International Journal of Open-Access, Interdisciplinary, 3(1), 15-27.
Jamal, W., & Saif, M. I. (2011). Impact of human capital management on organizational performance. European Journal of Economics, Finance and Administrative Sciences, 5(34), 13309-13315.
Kiran, V. S., Shanmugam, V., Raju, R. K., & Kanagasabapathy, J. R. (2022). Impact of human capital management on organizational performance with the mediation effect of human resource analytics. International Journal of Professional Business Review: Int. J. Prof. Bus. Rev., 7(3), 9.
Kozhushko, R. (2020). Human capital management in higher education institutions. ??????????
Marzo, G., & Scarpino, E. (2016). Exploring intellectual capital management in SMEs: an in-depth Italian case study. Journal of Intellectual capital, 17(1), 27-51.
Mohamed, H. R. A. (2023). The Impact of Talent Management on Promoting Organizational Innovation in the Central Agency for Organization and Administration in Egypt. Scientific Journal for Economic & Commerce, Faculty of Commerce, Ain Shams University, 53(2), 31-78.
Omotosho, T. D، (2020). Impact of Government Investment in Education and Entereprenurship on Nigeria's Innovation Performance, Sapientia Global Journal of Arts, Humanities and Development Studies (SGOJAHDS),4(3) , 229 – 239.
Rad, H. F., Shahi, S., & Fazeli, A. (2021). The role of transformational leadership and knowledge management in organizational innovation of schools. ??????????? ? ????????????, 16(1), 40-53.