مجلة العلوم الشرعية

السبب والمسبب عند المفسرين
-دراسة نظريَّة تطبيقيَّة-
Cause and effect according to commentators
- A theoretical and applied study -


د/ مشاعل بنت سعد الحقباني
 Dr. Mashael bint Saad Alhoqbani

الكلمات مفتاحية: السبب، المسبب، المفسرون، علاقة، السياق، دلالة، بلاغة., cause, effect, commentators, relationship, context, significance, rhetoric

التخصص العام: التفسير وعلوم القرآن

التخصص الدقيق: التفسير وعلوم القرآن

DOI:10.36046/2323-059-215-004
DownloadPDF
الملخص
ملخص البحث

يتناول هذا البحث دراسة مفهوم "السبب والمسبب"، وبيان العلاقة بين السبب والمسبب عند المفسرين، وكيفية فهم المفسرين لهذه العلاقة في تفسير الآيات القرآنية، مع التركيز على الدلالة البلاغية لهذا الاستعمال عندهم، وقد اعتمد البحث على المنهج الاستقرائي في استقراء كلام المفسرين في بيانهم لسبب والمسبب وأثرهما في قوة الإعجاز البلاغي للقرآن الكريم.
وعلى المنهج التحليلي في بيان السبب والمسبب والعلاقة بينهما في كلام المفسرين، وتحليل عباراتهم ودلالاتها اللغوية والبلاغية.
وقد تنوع استعمال المفسرين في بيانهم للعلاقة بين السبب والمسبب في القرآن الكريم، فمن ذلك: قيام السبب مقام المسبب، أو عكسه بقيام المسبب مقام السبب، أو ترتيب المسبب على السبب، أو عطف السبب على مسببه.
ويأتي هذا البحث ليسد ثغرة في الدراسات القرآنية للسبب والمسبب عند المفسرين وأثرها في فهم السياق واتساع الفهم البلاغي للقرآن.
الكلمات المفتاحية: السبب، المسبب، المفسرون، علاقة، السياق، دلالة، بلاغة.
?


Abstract 


This research deals with the study of the concept of "cause and cause", and an explanation of the relationship between cause and effect according to the commentators, and how the commentators deal with this relationship in interpreting Qur'anic verses, with a focus on the rhetorical significance of this use among them. The research relied on the inductive approach in extrapolating the words of the commentators in their explanation of the cause and effect and their effect on the power of the rhetorical miracle of the Qur'an.
And on the analytical approach in explaining the cause and effect and the relationship between them in the words of the commentators, and analyzing their expressions and their linguistic and rhetorical connotations.
The commentators' use of the relationship between cause and effect in the Quran has varied, including: the cause taking the place of the effect, or the opposite by the effect taking the place of the cause, or ordering the cause upon the effect, or linking the cause to its effect.
This research comes to fill a gap in the Quranic studies of cause and effect according to the commentators and their impact on understanding the context and expanding the rhetorical understanding of the Quran.
Keywords: cause, effect, commentators, relationship, context, significance, rhetoric.

مراجع
ابن أبي حاتم، عبد الرحمن بن محمد. "تفسير القرآن العظيم لابن أبي خان". تحقيق: أسعد محمد الطيب. (ط3، المملكة العربية السعودية: مكتبة نزار مصطفى الباز، 1419ه.
ابن جني، عثمان الموصلي. "الخصائص". (ط4، الهيئة المصرية العامة للكتاب).
ابن سيده، علي بن إسماعيل. "المحكم والمحيط الأعظم". تحقيق: عبد الحميد هنداوي. (ط1، بيروت: دار الكتب العلمية، 1421هـ - 2000م).
ابن عاشور، محمد الطاهر. "التحرير والتنوير - تحرير المعنى السديد وتنوير العقل الجديد من تفسير الكتاب المجيد". (تونس: الدار التونسية للنشر، 1984).
ابن عرفة، محمد بن محمد. "تفسير الإمام ابن عرفة". تحقيق: حسن المناعي. (ط1، تونس: مركز البحوث بالكلية الزيتونية، 1986م).
ابن فورك، محمد بن الحسن. "تفسير ابن فورك من أول سورة المؤمنون - آخر سورة السجدة". تحقيق: علال عبد القادر بندويش. (ط1، جامعة أم القرى - المملكة العربية السعودية، 1430هـ - 2009م).
ابن كثير، إسماعيل بن عمر. "تفسير القرآن العظيم". تحقيق: محمد حسين شمس الدين. (ط1، بيروت: دار الكتب العلمية، 1419هـ).
ابن منظور، محمد بن مكرم. "لسان العرب". (ط3، بيروت: دار صادر، 1414هـ).
أبو السعود، محمد بن محمد. "إرشاد العقل السليم إلى مزايا الكتاب الكريم". (بيروت: دار إحياء التراث العربي).
أبو حيان الأندلسي، محمد بن يوسف بن علي بن يوسف بن حيان أثير الدين. "البحر المحيط في التفسير". تحقيق: صدقي محمد جميل. (بيروت: دار الفكر، 1420هـ).
الأزهري، محمد بن أحمد. "تهذيب اللغة". (بيروت: دار إحياء التراث العربي، 2001م).
الألوسي، محمود بن عبد الله الحسيني. "روح المعاني". (بيروت: دار الكتب العلمية، 1415هـ).
البيضاوي، عبد الله بن عمر. "أنوار التنزيل وأسرار التأويل". حققه محمد عبد الرحمن المرعشلي. (ط1، بيروت: دار إحياء التراث العربي، 1418هـ).
التفتازاني، مسعود بن عمر. "شرح التلويح على التوضيح". (مصر: مكتبة صبيح).
التهانوي، محمد بن علي بن محمد حامد الفاروقي الحنفي. "كشاف اصطلاحات الفنون والعلوم". تحقيق: علي دحروج، نقل النص الفارسي إلى العربية عبد الله الخالدي، الترجمة الأجنبية جورج زيناني. (بيروت: مكتبة لبنان، 1996).
الجرجاني، علي بن محمد. "التعريفات". ضبطه وصححه جماعة من العلماء بإشراف الناشر. (ط1، بيروت: دار الكتب العلمية، 1983).
الجوهري، إسماعيل بن حماد. " تاج اللغة وصحاح العربية". تحقيق: أحمد عبد الغفور عطار. (ط4، بيروت: دار العلم للملايين، 1407هـ - 1987م).
خان، محمد صديق بن حسن. "فتح البيان في مقاصد القرآن". تحقيق: خادم العلم عبد الله بن إبراهيم الأنصاري. (صيدا - بيروت: المكتبة العصرية للطباعة والنشر، 1412هـ - 1992م).
خلاف، عبد الوهاب بن عبدالواحد. "علم أصول الفقه وخلاصة تاريخ التشريع". (مصر: مطبعة المدني، 1375هـ).
الرازي، أبو عبد الله محمد بن عمر بن الحسن بن الحسين التيمي. "تفسير الرازي = مفاتيح الغيب". (بيروت: دار إحياء التراث العربي، 1420هـ).
الزبيدي، محمد بن محمد. "تاج العروس من جواهر القاموس". (دار الهداية).
الزمخشري، محمود بن عمر. "الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل وعيون الأقاويل في وجوه التأويل". تحقيق: مصطفى حسين أحمد. (ط3، القاهرة: دار الريان للتراث - بيروت: دار الكتاب العربي، 1407هـ - 1987م).
الزمخشري، محمود بن عمرو. "الفائق في غريب الحديث والأثر". تحقيق: علي محمد البجاوي ومحمد أبو الفضل إبراهيم. (ط2، لبنان: دار المعرفة).
الشاطبي، إبراهيم بن موسى. "الموافقات". تحقيق: أبو عبيدة مشهور بن حسن آل سلمان. (ط1، دار ابن عفان، 1417هـ - 1997م).
الشنقيطي، محمد الأمين بن محمد المختار. "أضواء البيان في إيضاح القرآن بالقرآن". (بيروت: دار الفكر، 1995).
الشوكاني، محمد بن علي. "فتح القدير". (دار ابن كثير، دار الكلم الطيب - دمشق، بيروت، 1414هـ).
الطبري، محمد بن جرير. "جامع البيان عن تأويل آي القرآن". (مكة المكرمة: دار التربية والتراث)
الطوفي، سليمان بن عبد القوي. "شرح مختصر الروضة". تحقيق: عبد الله بن عبد المحسن التركي. (ط1، مؤسسة الرسالة، 1407هـ/1987م).
الطيبي، الحسين بن عبد الله. "فتوح الغيب في الكشف عن قناع الريب =حاشية الطيبي على الكشاف". تحقيق: إياد محمد الفوج و د. جميل بني عطاء. (ط1، جائزة دبي الدولية للقرآن الكريم، 1434 هـ - 2013 م).
العسكري، الحسن بن عبد الله. "الفروق اللغوية". حققه وعلق عليه محمد إبراهيم سليم. (القاهرة، مصر: دار العلم والثقافة للنشر والتوزيع).
عمر، أحمد مختار عبد الحميد. "معجم اللغة العربية المعاصرة". (ط1، عالم الكتب، 1429هـ - 2008م).
القاسمي، محمد بن محمد. "محاسن التأويل". تحقيق: محمد باسل عيون السود. (ط1، بيروت: دار الكتب العلمية، 1418هـ).
القرافي، أحمد بن إدريس. "الفروق = أنوار البروق في أنواء الفروق". (عالم الكتب).
الكفوي، أيوب بن موسى. "الكليات معجم في المصطلحات والفروق اللغوية". حققه عدنان درويش ومحمد المصري. (بيروت: مؤسسة الرسالة، 1094هـ).
المطرزي، ناصر بن عبدالسيد. "المُغْرِب في ترتيب المعرِب". تحقيق: محمود فاخوري وعبد الحميد مختار. (ط1، حلب - سوريا: مكتبة أسامة بن زيد، 1399هـ - 1979م).
المظهري، محمد ثناء الله. "التفسير المظهري". تحقيق: غلام نبي التونسي. (باكستان: مكتبة الرشدية، 1412هـ).
المناوي، زين الدين محمد المدعو بعبد الرؤوف بن تاج العارفين. "التوقيف على مهمات التعاريف". (القاهرة: عالم الكتب، 1990م).
المنعم، محمود عبد الرحمن. "معجم المصطلحات والألفاظ الفقهية". (دار الفضيلة).
نكري، عبد النبي بن عبد الرسول. "دستور العلماء - جامع العلوم في اصطلاحات الفنون". (بيروت: دار الكتب العلمية، 2000م).
النيسابوري، محمود بن أبي الحسن. "إيجاز البيان عن معاني القرآن". تحقيق: الدكتور حنيف بن حسن القاسم. (ط1، بيروت: دار الغرب الإسلامي، 1415هـ).
الهرري ، محمد الأمين بن عبد الله. "تفسير حدائق الروح والريحان في روابي علوم القرآن". إشراف ومراجعة: هاشم محمد علي بن حسين مهدي. (ط1، بيروت - لبنان: دار طوق النجاة، 1421هـ - 2001م).
هلال، هيثم. "معجم مصطلح الأصول". مراجعة وتوثيق: د. محمد ألتونجي. (ط1، بيروت: دار الجيل، 1424هـ - 2003م).
?

bibliography


 
Ibn Abi Hatim, Abdul Rahman bin Muhammad. "Tafsir Al-Quran Al-Azim li Ibn Abi Hatim". Investigated by As'ad Muhammad Al-Tayyib. (3rd edition. Saudi Arabia: Maktabat Nizar Mustafa Al-Baz, 1419 AH).
Ibn Jinni, Uthman Al-Mawsuli. "Al-Khasais". (4th edition. Al-Hay'a Al-Misriyya Al-'Amma lil-Kitab).
Ibn Sida, Ali bin Ismail. "Al-Muhkam wal-Muhit Al-A'zam". Investigated by Abdul Hamid Hindawi. (1st edition. Beirut: Dar Al-Kutub Al-'Ilmiyya, 1421 AH - 2000 AD).
Ibn Ashur, Muhammad Al-Tahir. "Al-Tahrir wal-Tanwir - Tahrir Al-Ma'na Al-Sadid wa Tanwir Al-'Aql Al-Jadid min Tafsir Al-Kitab Al-Majid". (Tunisia: Al-Dar Al-Tunisiyya lil-Nashr, 1984).
Ibn Arafa, Muhammad bin Muhammad. "Tafsir Al-Imam Ibn Arafa". Investigated by Hassan Al-Mana'i. (1st edition. Tunisia: Markaz Al-Buhuth bil-Kulliyya Al-Zaytuniyya, 1986 AD).
Ibn Furak, Muhammad bin Al-Hasan. "Tafsir Ibn Furak min Awwal Surat Al-Mu'minun - Akhir Surat Al-Sajda". Investigated by Allal Abdul Qadir Bandawish. (1st edition. Umm Al-Qura University - Saudi Arabia, 1430 AH - 2009 AD).
Ibn Kathir, Ismail bin Umar. "Tafsir Al-Quran Al-Azim". Investigated by Muhammad Hussein Shams Al-Din. (1st edition. Beirut: Dar Al-Kutub Al-'Ilmiyya, 1419 AH).
Ibn Manzur, Muhammad bin Makram. "Lisan Al-Arab". (3rd edition. Beirut: Dar Sader, 1414 AH).
Abu Al-Saud, Muhammad bin Muhammad. "Irshad Al-'Aql Al-Salim ila Mazaya Al-Kitab Al-Karim". (Beirut: Dar Ihya' Al-Turath Al-Arabi). 
Abu Hayyan Al-Andalusi, Muhammad bin Yusuf bin Ali bin Yusuf bin Hayyan Athir Al-Din. "Al-Bahr Al-Muhit fi Al-Tafsir". Investigated by Sidqi Muhammad Jamil. (Beirut: Dar Al-Fikr, 1420 AH).
Al-Azhari, Muhammad bin Ahmad. "Tahdhib Al-Lugha". (Beirut: Dar Ihya' Al-Turath Al-Arabi, 2001 AD).
Al-Alusi, Mahmud bin Abdullah Al-Husseini. "Ruh Al-Ma'ani". (Beirut: Dar Al-Kutub Al-'Ilmiyya, 1415 AH).
Al-Baydawi, Abdullah bin Umar. "Anwar Al-Tanzi wa Asrar Al-Ta'wil". Investigated by Muhammad Abdul Rahman Al-Marashli. (1st edition. Beirut: Dar Ihya' Al-Turath Al-Arabi, 1418 AH).
Al-Taftazani, Masud bin Umar. "Sharh Al-Talwih 'ala Al-Tawdih". (Egypt: Maktabat Subaih).
Al-Tahanawi, Muhammad bin Ali bin Muhammad Hamid Al-Faruqi Al-Hanafi. "Kashshaf Istilahat Al-Funun wal-'Ulum". Investigated by Ali Dahrouj, Persian text translated to Arabic by Abdullah Al-Khalidi, foreign translation by George Zayyani. (Beirut: Maktabat Lubnan, 1996 AD).
Al-Jurjani, Ali bin Muhammad. "Al-Ta'rifat". Revised and corrected by a group of scholars under the supervision of the publisher. (1st edition. Beirut: Dar Al-Kutub Al-'Ilmiyya, 1983 AD).
Al-Jawhari, Ismail bin Hammad. "Taj Al-Lugha wa Sihah Al-Arabiya". Investigated by Ahmad Abdul Ghafur Attar. (4th edition. Beirut: Dar Al-'Ilm lil-Malayin, 1407 AH - 1987 AD).
Khan, Muhammad Siddiq bin Hassan. "Fath Al-Bayan fi Maqasid Al-Quran". Investigated by Khadim Al-'Ilm Abdullah bin Ibrahim Al-Ansari. (Saida - Beirut: Al-Maktaba Al-'Asriyya lil-Tiba'a wal-Nashr, 1412 AH - 1992 AD).
Khilaf, Abdul Wahab bin Abdul Wahid. "Ilm Usul Al-Fiqh wa Khulasat Tarikh Al-Tashri'". (Egypt: Matba'a Al-Madani, 1375 AH).
Al-Razi, Abu Abdullah Muhammad bin Umar bin Al-Hasan bin Al-Hussein Al-Taymi. "Tafsir Al-Razi = Mafatih Al-Ghaib". (Beirut: Dar Ihya' Al-Turath Al-Arabi, 1420 AH).
Al-Zubaidi, Muhammad bin Muhammad. "Taj Al-Arus min Jawahir Al-Qamus". (Dar Al-Hidaya).
Al-Zamakhshari, Mahmud bin Umar. "Al-Kashshaf 'an Haqa'iq Ghawamid Al-Tanzi wa 'Uyun Al-'Aqawil fi Wujuh Al-Ta'wil". Investigated by Mustafa Hussein Ahmad. (3rd edition. Cairo: Dar Al-Rayyan lil-Turath - Beirut: Dar Al-Kitab Al-Arabi, 1407 AH - 1987 AD).
Al-Zamakhshari, Mahmud bin Amr. "Al-Fa'iq fi Gharib Al-Hadith wal-Athar". Investigated by Ali Muhammad Al-Bajawi and Muhammad Abu Al-Fadl Ibrahim. (2nd edition. Lebanon: Dar Al-Ma'rifa).
Al-Shatibi, Ibrahim bin Musa. "Al-Muwafaqat". Investigated by Abu Ubaida Mashhur bin Hassan Al Salman. (1st edition. Dar Ibn Affan, 1417 AH - 1997 AD).
Al-Shanqiti, Muhammad Al-Amin bin Muhammad Al-Mukhtar. "Adwa' Al-Bayan fi Idah Al-Quran bil-Quran". (Beirut: Dar Al-Fikr, 1995 AD).
Al-Shawkani, Muhammad bin Ali. "Fath Al-Qadir". (Dar Ibn Kathir, Dar Al-Kalim Al-Tayyib - Damascus, Beirut, 1414 AH).
Al-Tabari, Muhammad bin Jarir. "Jami' Al-Bayan 'an Ta'wil Ay Al-Quran". (Makkah Al-Mukarrama: Dar Al-Tarbiyya wal-Turath).
Al-Tufi, Sulaiman bin Abdul Qawi. "Sharh Mukhtasar Al-Rawda". Investigated by Abdullah bin Abdul Muhsin Al-Turki. (1st edition. Mu'assasat Al-Risala, 1407 AH/1987 AD).
Al-Taybi, Al-Hussein bin Abdullah. "Futu Al-Ghaib fi Al-Kashf 'an Qina' Al-Rayb =Hashiyat Al-Taybi 'ala Al-Kashshaf". Investigated by Iyad Muhammad Al-Fouj and Dr. Jamil Bani Ata. (1st edition. Dubai International Holy Quran Award, 1434 AH - 2013 AD).
Al-Askari, Al-Hasan bin Abdullah. "Al-Furuq Al-Lughawiyya". Investigated and commented on by Muhammad Ibrahim Salim. (Cairo, Egypt: Dar Al-'Ilm wal-Thaqafa lil-Nashr wal-Tawzi').
Omar, Ahmad Mukhtar Abdul Hamid. "Mu'jam Al-Lugha Al-Arabiya Al-Mu'asira". (1st edition. Alam Al-Kutub, 1429 AH - 2008 AD).
Al-Qasimi, Muhammad bin Muhammad. "Mahasin Al-Ta'wil". Investigated by Muhammad Basil Uyun Al-Sud. (1st edition. Beirut: Dar Al-Kutub Al-'Ilmiyya, 1418 AH).
Al-Qarafi, Ahmad bin Idris. "Al-Furuq = Anwar Al-Buruq fi Anwa' Al-Furuq". (Alam Al-Kutub).
Al-Kafawi, Ayyub bin Musa. "Al-Kulliyyat Mu'jam fi Al-Mustalahat wal-Furuq Al-Lughawiyya". Investigated by Adnan Darwish and Muhammad Al-Masri. (Beirut: Mu'assasat Al-Risala, 1094 AH).
Al-Mutarrazi, Nasir bin Abdul-Sayyid. "Al-Mughrib fi Tartib Al-Mu'rib". Investigated by Mahmud Fakhuri and Abdul Hamid Mukhtar. (1st edition. Aleppo - Syria: Maktabat Usama bin Zaid, 1399 AH - 1979 AD).
Al-Mazhari, Muhammad Thana' Allah. "Al-Tafsir Al-Mazhari". Investigated by Ghulam Nabi Al-Tunisi. (Pakistan: Maktabat Al-Rushdiyya, 1412 AH).
Al-Manawi, Zayn Al-Din Muhammad Al-Mad'u bi-Abdul Rauf bin Taj Al-'Arifin. "Al-Tawqif 'ala Muhimmat Al-Ta'arif". (Cairo: Alam Al-Kutub, 1990 AD).
Al-Mun'im, Mahmud Abdul Rahman. "Mu'jam Al-Mustalahat wal-Alfaz Al-Fiqhiyya". (Dar Al-Fadila).
Nakri, Abdul Nabi bin Abdul Rasul. "Dastur Al-'Ulama' - Jami' Al-'Ulum fi Istilahat Al-Funun". (Beirut: Dar Al-Kutub Al-'Ilmiyya, 2000 AD).
Al-Nisaburi, Mahmud bin Abi Al-Hasan. "Ijaz Al-Bayan 'an Ma'ani Al-Quran". Investigated by Dr. Hanif bin Hasan Al-Qasim. (1st edition. Beirut: Dar Al-Gharb Al-Islami, 1415 AH).
Al-Harari, Muhammad Al-Amin bin Abdullah. "Tafsir Hada'iq Al-Ruh wal-Rayhan fi Rawabi 'Ulum Al-Quran". Supervised and reviewed by Hashim Muhammad Ali bin Hussein Mahdi. (1st edition. Beirut - Lebanon: Dar Tawq Al-Najat, 1421 AH - 2001 AD).
Hilal, Haytham. "Mu'jam Mustalah Al-Usul". Reviewed and documented by Dr. Muhammad Al-Tunji. (1st edition. Beirut: Dar Al-Jil, 1424 AH - 2003 AD).